Geschiedenis als politieke strijd: omdat Jan Pietersz. Coen met terugwerkende kracht een misdadiger is, wil de politieke beweging Denk de Coentunnel anders noemen.
Geschiedenis als politieke strijd: omdat Jan Pietersz. Coen met terugwerkende kracht een misdadiger is, wil de politieke beweging Denk de Coentunnel anders noemen. © ANP

Opinie Martin Sommer: Historicus moet geen rechter over het verleden worden

Geschiedenis

De geschiedschrijver is niet langer beschrijver, maar ook rechter over het verleden geworden.

Het werk van A.Th. van Deursen was voor mij een late ontdekking. De boeken waarmee hij faam had verworven, Mensen van klein vermogen of Een dorp in de polder, waren niet de boeken waarmee ik als eerste kennis maakte. Mijn eerste Van Deursen was een overzichtswerk van de Gouden Eeuw, De last van veel geluk uit 2004. Daarna las ik zijn biografisch portret van Willem van Oranje uit 1995, dat nu zijn heruitgave beleeft.

Willem van Oranje moeten we in het licht van zíjn tijd zien, niet in dat van de onze

Ik was meteen verkocht. Een stijl als een kale gereformeerde kerk. 'Willem van Oranje leefde in de zestiende eeuw. Daar zullen we hem dus ook moeten zoeken, want uitsluitend tegen die achtergrond tekent zijn gestalte zich af.' Van Deursen had een prachtige lichte toon. Korte rake zinnen, met ingehouden humor. Hij vond dat de historicus moest vertellen en niet zelf voor zijn onderwerp moest gaan staan. Daarom had hij zo'n hekel aan Simon Schama, die de Gouden Eeuw in het keurslijf van zijn Overvloed en onbehagen had geduwd. Bewijzen kan de historicus niet, vond Van Deursen. Maar hij oordeelde wel degelijk. Een oordeel schemert al door in de boven geciteerde zin. Willem van Oranje moeten we in het licht van zíjn tijd zien, niet in dat van de onze.

Meer dan de ijverige archievenhistoricus die hij ook was, was Van Deursen voor mij de historicus van de samenballing, de synthese. De combinatie is zeldzaam. Voor Willem van Oranje kon Van Deursen met tachtig pagina's toe. Dan heb je beslist een helder idee van wat opgeschreven moet worden en wat niet. Voor de hele Gouden Eeuw had hij in De last van veel geluk aan 380 pagina's genoeg.

Verbinding

Van Deursen was zeer gereformeerd en zijn cultuurkritiek is voor een voormalige katholiek als ik soms raadselachtig. Maar de uitgangspunten op grond waarvan hij geschiedenis bedreef zijn dat helemaal niet. 'Geschiedenis moet gaan over de dingen die mensen verbinden', schreef hij als eerste zin in De last van veel geluk. En de tweede zin: 'Zonder verbinding geen gezamenlijk lot.' Daar ben ik het hartgrondig mee eens.

Lotsverbondenheid moet een vorm krijgen en die vorm is, zeker in een wereld zonder God en kerk, geschiedenis. Dat was toen Van Deursen in 2004 zijn Last van veel geluk publiceerde nog een courante opvatting. In die tijd werd koortsachtig gewerkt aan de historische canon van vijftig hoofdthema's uit de Nederlandse geschiedenis. In Frankrijk hadden ze hun Lieux de Mémoire, dat met het vierdelige Plaatsen van Herinnering een mooie Nederlandse navolger kreeg.

Ook dat ging over lotsverbondenheid, net als het Nationaal Historisch Museum, waartoe de Tweede Kamer in 2006 het initiatief nam. Veel stond in het teken van een zoektocht naar gezamenlijkheid, misschien niet zoals Van Deursen had gewild - hij kritiseerde de canon omdat de verzuiling er niet in zat, juist omdat de opstellers de nationale eenheid op het oog hadden. Maar toch, Van Deursen had zelf geschreven over de Gouden Eeuw, over Maurits en over Willem van Oranje. 'Zonder Willem van Oranje geen Nederland.'

In een versplinterde samenleving voelen velen zich door het verleden tekortgedaan

Lotsverbondenheid was tot voor kort nationale lotsverbondenheid, al werd dat niet meer van de daken geroepen. Nu zijn we tien jaar verder en is het Nationaal Historisch Museum zoals bekend geëindigd in een treurig echec. In Frankrijk zijn de opgewekte Lieux de Mémoire verruild voor de verbitterde 'guerre des mémoires'. Van enkelvoud naar meervoud, van een gezamenlijke herinnering naar een oorlog van de herinneringen.

Iets dergelijks heeft zich in Nederland voltrokken. Geschiedenis is razendsnel van betekenis veranderd, wat zonder twijfel zeer tot ongenoegen van de in 2011 overleden Van Deursen zou zijn geweest. Het verleden is brandbaarder geworden. Niet langer eenheid maar diversiteit is het streven. In een versplinterde samenleving voelen velen zich niet verbonden maar juist tekortgedaan door het verleden.

Zelf ben ik opgevoed met het idee dat anachronisme een doodzonde is, om in de kerkelijke sfeer te blijven. De opvatting van Van Deursen dat je het verleden moet beoordelen 'in de omlijsting van de tijd', was nog niet zolang geleden gemeengoed. Geschiedenis heeft een heel andere functie gekregen. In Frankrijk vroeg een historicus in 2005 zich af: 'Wat zijn de Lieux de Mémoire waard als Dien Bien Phu er niet in voorkomt?' Dien Bien Phu was de plek waar de Fransen in 1954 door de Vietnamezen vernietigend werden verslagen.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Politieke en juridische strijd

Vergelijkbare kwesties worden in Nederland nu met de regelmaat van de klok opgeworpen. Lotsverbondenheid? Jan Pietersz. Coen is met terugwerkende kracht een misdadiger, vandaar dat de politieke beweging Denk de Coentunnel anders wil noemen. De strijd spitst zich toe op het koloniale verleden, tussen weldaad en misdrijf. Het is geen Historikerstreit, maar inzet van een politieke en juridische strijd geworden.

De socioloog J.A.A. Van Doorn schreef in 1970 zijn Ontsporing van geweld over de politionele acties. Een advocaat, Liesbeth Zegveld, en een politieke partij, D66, sprongen er een halve eeuw later bovenop. Nu moet voor eens en voor al de waarheid boven tafel komen. De historicus Cees Fasseur, van de befaamde Excessennota, zei kort voor zijn recente overlijden nog dat het overdoen van het levenswerk van Loe de Jong voor Indonesië niets wezenlijk nieuws zou opleveren. Het maakte niet uit.

Wat is er veranderd? De geschiedenis is geen 'foreign country' meer, met andere maatstaven dan de onze. Geschiedenis is hier en nu geworden. Dat wij de 16de-eeuwse mens nauwelijks meer kunnen begrijpen, zoals Van Deursen betoogde, omdat religieuze motieven voor hem overheersend waren, speelt ineens geen rol meer.

Dat wij de 16de-eeuwse mens nauwelijks meer kunnen begrijpen, speelt geen rol meer

Nationale verbondenheid heeft als dominante waarde plaats moeten maken voor mensenrechten. Na de oorlog betekende vrijheid nog dat Nederland niet langer onder het Duitse juk hoefde leven. Nu wil vrijheid zeggen dat ieder mens afzonderlijk vrij is, wat vooral betekent dat hij gevrijwaard is van racisme of discriminatie.

Mensenrechten gelden altijd en overal, ongeacht omstandigheden, context, achtergrond. In de radicale opvatting bestaan binnen- en buitenland niet meer, heden en verleden evenmin. Zo kan de geschiedenis met terugwerkende kracht aangeklaagd worden. Om één voorbeeld te geven. In het Nederlands Dagblad van 3 oktober stond een artikel over de bisschop van de Zuid-Franse plaats Pamiers, die spijt betuigt voor de vervolging van de Katharen in de 13de eeuw. In 1244 werden 225 katharen verbrand in Monségur. Er komen excuses, er wordt een mis opgedragen en er komt een stille tocht. 'Het is hier nog altijd een open wond', zei een plaatselijke priester.

Het is een bizar voorbeeld, maar het laat zien dat het verleden een onafzienbaar heden is geworden. Van Deursen wilde met zijn geschiedschrijving 'recht doen aan de doden'. Dat willen de eisers van schadevergoeding en excuses evenzeer, maar dan heel anders. Onze maat is hun maat geworden. Historici passen hun rol aan. Zij worden aanklagers. Drie historische instituten vinden zij aan zij met politici en juristen dat van de politionele acties nu de onderste steen boven moet. Hoogleraar Beatrice de Graaf pleitte in NRC voor een Nederlandse 'Vergangenheitsbewältigung' voor onze koloniale oorlog in de Oost.

Zo is de geschiedschrijver niet langer beschrijver en beoordelaar, maar ook rechter over het verleden geworden. Afgelopen is het met het beginsel van geschiedenis als 'discussie zonder eind'. Van Deursen vond nog dat de historicus niet kon bewijzen, alleen vertellen. Hij zou zich omdraaien in zijn graf.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant. Dit is een deel van de lezing die hij deze week hield ter gelegenheid van de Maand van de Geschiedenis en de heruitgave van Willem van Oranje - een biografisch portret door A.Th. van Deursen.

Volg en lees meer over:

Reacties (15)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • koolhydraten. -
    Uitstekend artikel. Dit is groter dan Nederland. Je ziet dezelfde discussie in Frankrijk. Maar door haar sterker nationaal identiteitsgevoel laat zij zich niét beroven van het verleden dat haar vormde. De stervende linkse Sartre adepten in Nederland mogen blij zijn met Zemmour, Finkielkraut, Malika Sorel eva. Immigrantenkinderen die het land, haar cultuur en geschiedenis die hén vormde, verdedigen. Zal óok in Nederland gebeuren. Daarom is de kiezer overwegend van plan rechts te stemmen. Identiteit wordt weer hot. Want de religie 'multiculturalitet' heeft er belang bij dat die van ú verdwijnt.
  • JanTump -
    Deze generatie is er eentje van de balk en de splinter De balk is de milieuondergang die alle splinters uit het verleden zal doen vergeten Historici moeten daar nog achterkomen, want ze zijn blind voor de bèta-kant van de werkelijkheid Dat is hun grote schuld En ook dat ze een vertekend beeld geven van de huidige stand van zaken, die ooit geschiedenis zal worden Latere generaties zullen onbarmhartig oordelen over ons aandeel Dat kan je nu al voorspellen Kennis over het verleden werd altijd verdedigd met het leerproces, hoe je nu moet handelen Dat is een meer psychologisch dan feitelijk proces
  • JanTump -
    Hoever gaat dat verleden? Mag de geschiedenis over Martin Heidegger of prins Bernard geen rechter meer spelen? Hun verleden is voor mij nabij, en ik oordeel niet gunstig over hen Natuurlijk kan je hen als slachtoffers van hun tijd neerzetten, en van persoonlijke schuld vrijpleiten, maar de mens is niet van persoonlijke verantwoording vrij te pleiten Van Deursen zal het met mij eens zijn Dat is calvinistisch! Geen aflaat en omkoping van schuld in collectief slachtofferschap, waardoor niemand meer verantwoordelijk is In hoeverre zijn wij vrij te pleiten van onze bijdrage aan de milieuondergang?
  • jsplunter -
    Sommer laat de indruk achter alsof het fenomeen dat hij beschrijft nieuw is. Het is echter van alle tijden. En gelukkig zijn er altijd voor en tegenstanders van de aanzet om 'met de ogen van nu' naar het verleden kijken. Hetgeen iets heel anders is dan de geschiedenis herschrijven vanuit ideologische overwegingen met het oog op politiek gewin of laten verdwijnen van zwarte bladzijden zoals Stalin goed kon. Laat de werkelijkheid van de mensen toen naast de werkelijkheid van nu zichtbaar bestaan. Dat geeft de nuance die nodig is en tegelijkertijd de mogelijkheid echt te leren van geschiedenis.
  • Theofiel Boemerang -
    Dit heb ik met grote instemming gelezen. We leven in een tijd waarin "emotie" een verdienste wordt gevonden. Alsof niet iedere idioot emoties heeft. De opgewonden toon die bij die emotie hoort vind je terug in de opvatting over geschiedschrijving volgens hedendaagse normen.
  • dalen293 -
    Beste commentaar van het jaar! Het geeft in weinig woorden precies aan waarom we met de huidige zucht om het verleden uitsluitend langs onze meetlat van individuele (mensen)rechten te meten de beste manier is om onze samenleving om zeep te helpen! "De contekst van het verleden", de enige sleutel, waarmee we respect voor elkaar respect kunnen houden. Ik ga meteen de boeken van Van Deursen aanschaffen.
  • JTPB -
    Goed stuk. Het lijkt wel dat mensen, ook historici, overmand worden door ideologieen van deze tijd, als ze geschiedenis beschrijven. Over 100 jaar zal men wellicht ons huidig wereldgebeuren als repulsief en uitermate dom beschouwen. Toch leven we ermee en laten het gebeuren. We kunnen nu eenmaal niet in de toekomst kijken.
  • dhrjjansen -
    Laten we teruggrijpen op het werk van Nietzsche (Over het nut en nadeel van geschiedenis voor het leven) om te zien dat noch de positie waartegen Sommer ageert (de kritische geschiedenis), noch zijn eigen positie (de antiquaristische geschiedenis) ons en de geschiedenis verderbregen. Het nut van de geschiedenis bestaat eruit het verleden te bestuderen om het heden te begrijpen en te herscheppen.
  • Egbert Bömers -
    Als streng gereformeerde had de historicus A.Th. van Deursen natuurlijk wetenschap van de menselijke slechtheid, die slimme maar inmiddels verboden gedachte van Johannes Calvijn. Daarom moesten we Willem van Oranje in het licht van zijn tijd zien, zoals Martin Sommer instemmend doorgeeft. Hetzelfde geldt voor veel omstreden mensen die allang dood zijn. Achteraf rechtertje willen spelen is niet zelden een blijk van arrogantie. Soms moet je deemoedig durven zeggen: Zand erover! En de blik vooruit richten. Met al dat gewroet in het verleden, raken we op dood spoor. Logisch zat.
  • lanex -
    Inderdaad, een discussie zonder eind, "Historici passen hun rol aan. Zij worden aanklagers." een absurde en doodenge wending van de geschiedschrijvers.