Een antiterreuroperatie in het Belgische Molenbeek.
Een antiterreuroperatie in het Belgische Molenbeek. © EPA

Onze vrijheden worden in rap tempo uitgehold

In heel Europa staan burgerlijke vrijheden de laatste jaren steeds meer onder druk, stelt politiek socioloog Matthijs Rooduijn. Het zijn volgens hem juist de Europese middenpartijen die hiervoor verantwoordelijk zijn.

In een vrijdag verschenen rapport schrijft mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch (HRW) dat overheid en politie in België hun boekje te buiten gaan in de strijd tegen terrorisme. Na de aanslagen in Parijs (2015) en Brussel (2016) is een flink pakket aan nieuwe antiterreurwetten voorgesteld waarvan sommige de mensenrechten in het gedrang brengen. Bovendien, zo stelt de mensenrechtenorganisatie, is er ook sprake van buitensporig politiegeweld in de strijd tegen terreur.

Deze ontwikkeling staat niet op zichzelf. In heel Europa staan burgerlijke vrijheden de laatste jaren steeds meer onder druk. Hoewel Europa nog steeds één van de meest vooraanstaande bakens van vrijheid in de wereld is, worden verschillende vormen van vrijheid in rap tempo uitgehold. Volgens radicaal-rechtse populisten komt dit door toegenomen immigratie en Europese eenwording. Volgens anderen komt het juist door de radicaal-rechtse populisten zélf, omdat ze met hun giftige retoriek de democratische rechtsstaat een slechte dienst bewijzen.

Het daadwerkelijke gevaar komt echter uit een heel andere hoek. Het zijn de Europese middenpartijen - de partijen van wie we juist zouden mogen verwachten dat ze onze vrijheden met man en macht verdedigen - die verantwoordelijk zijn voor de steeds verdergaande erosie ervan.

Laat me vier verschillende vormen van vrijheid noemen die in toenemende mate onder druk staan - allemaal door toedoen van Europese middenpartijen.

Burgerrechten opzijschuiven

Overheden schuiven burgerrechten niet alleen opzij als er sprake is van een noodtoestand

Om te beginnen is er de vrijheid om niet lastiggevallen te worden door een bemoeizuchtige staat. Het HRW-rapport laat zien dat een toenemend aantal burgers de dupe is van overheden die burgerrechten opzijschuiven. Dit is ook het geval in Frankrijk. Sinds de aanslagen in Parijs geldt in heel het land de noodtoestand, waardoor de politie veel meer bevoegdheden heeft dan gebruikelijk. Uit onderzoek van Amnesty International is gebleken dat bij het doen van huiszoekingen ook in Frankrijk regelmatig buitensporig geweld wordt gebruikt. Zowel in Frankrijk als België zijn middenpartijen verantwoordelijk voor deze ontwikkelingen.

Bovendien schuiven overheden burgerrechten niet alleen opzij als er sprake is van een noodtoestand. Op dit moment ligt een nieuw wetsvoorstel bij de Raad van State, dat de inlichtingen- en veiligheidsdiensten AIVD en MIVD de bevoegdheid geeft een flinke inbreuk te maken op de privacy van onschuldige burgers. Het door minister Ronald Plasterk van Binnenlandse Zaken (PvdA) opgestelde voorstel geeft de AIVD en de MIVD de mogelijkheid om, met toestemming van de minister, burgers in de gaten te houden zonder dat ze ergens van worden verdacht. De gegevens mogen drie jaar worden bewaard en bovendien worden uitgewisseld met buitenlandse geheime diensten.

Beperken godsdienstvrijheid

Het beperken van eigen opvattingen en levensvisies zou in iedere zichzelf respecterende rechtsstaat onacceptabel moeten zijn

Ten tweede is er de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging. De vrijheid een godsdienst te belijden is vastgelegd in talloze verdragen. In een liberale democratie is het van essentieel belang dat burgers vrij zijn om hun eigen opvattingen en levensvisies te ontwikkelen en te uiten, zolang ze anderen daar geen schade mee berokkenen. Het beperken daarvan zou in iedere zichzelf respecterende rechtsstaat onacceptabel moeten zijn. Toch is dit precies wat er in steeds meer landen, onder toeziend oog van liberaal-democratische middenpartijen, dreigt te gebeuren.

Neem de discussie over het boerkiniverbod in Frankrijk. Hoewel de Franse Raad van State heeft bepaald dat een verbod in strijd met de grondwet is, leggen veel politici uit het politieke midden zich daar niet bij neer.

Ondrukte media en onafhankelijke rechtspraak

Een derde reden om bezorgd te zijn over de staat van de vrijheid in Europa is dat in steeds meer landen de persvrijheid en de onafhankelijke rechtspraak onder druk staan. Om te voorkomen dat machthebbers te veel bevoegdheden naar zich toetrekken en zich ontwikkelen tot meedogenloze autocraten, is het van essentieel belang dat zij gecontroleerd worden door vrije media en onafhankelijke rechters. In een aantal Oost-Europese landen staan deze vrijheden echter steeds meer onder druk.

Zo vindt de huidige premier van Hongarije, Viktor Orbán, dat liberale democratieën hun beste tijd gehad hebben. Hij wil zijn land daarom omsmeden tot een 'illiberale democratie' en is goed op weg zijn doel te bereiken. Met ongeveer tweederde van de parlementszetels heeft hij een controversiële nieuwe grondwet ingevoerd, politieke geestverwanten op cruciale posities benoemd, de mediavrijheid aan banden gelegd en de macht van het constitutionele hof beperkt.

Politieke besluitvorming die alleen tot stand komt op basis van uitkomsten van referenda kan er toe leiden dat minderheden in de verdrukking komen

Veranderende democratieopvattingen

Een vierde reden om bezorgd te zijn heeft te maken met veranderende democratieopvattingen. Referenda kunnen zeer nuttige aanvullingen vormen op ons systeem van representatieve democratie. Maar mede onder invloed van middenpartijen die steeds vaker alles-of-niets-referenda initiëren (denk aan bijvoorbeeld de Britse oud-premier David Cameron of de Italiaanse premier Matteo Renzi) lijkt de communis opinio tegenwoordig te zijn dat de uitslag van een volksraadpleging kritiekloos navolging dient te vinden. Als een meerderheid patat wil eten, dan eten we patat! De wil van de meerderheid van de bevolking wordt zo steeds vaker tot hét fundamentele uitgangspunt van politieke besluitvorming gebombardeerd.

Dit is een simplistische en zelfs gevaarlijke opvatting van democratie. Veel liberale denkers hebben altijd met argusogen naar referenda en andere middelen van directe democratie gekeken. De reden is dat bij referenda altijd het gevaar van de 'tirannie van de meerderheid' op de loer ligt. Politieke besluitvorming die puur en alleen tot stand komt op basis van uitkomsten van referenda, kan er makkelijk toe leiden dat minderheden in de verdrukking komen. De enige manier om de vrijheden van deze minderheidsgroepen te beschermen is dan ook om referenda als aanvulling te zien op andere vormen van politieke besluitvorming.

Europese middenpartijen zijn de hoofdverantwoordelijken voor deze toenemende erosie van fundamentele vrijheden. Dat is zeer zorgwekkend. Als hoeders van de liberale democratie zouden zij juist degenen moeten zijn die deze vrijheden met man en macht verdedigen.

Matthijs Rooduijn, politiek socioloog.

Volg en lees meer over:

Reacties (16)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • Let's All''Truism -
    Wellicht is terrorisme bewust daarvoor naar de EU geïmporteerd....VS en ''werkpaartje'' CIA zijn wdb niet te vertrouwen...
  • ariman -
    Nederland bevindt zich nu al vijftien jaar in een staat van oorlog tegen de Islam en ook weer tegen de Rus, dus het is tegelijk een soort burgeroorlog. In deze permanente sfeer van haatzaaien zijn de vrijheden van de burgers allang vervangen door een politiestaat. Big Brother is hier.
  • WTJGM -
    Rooduijn winkelt wel selectief, terwijl de door hem genoemde godsdienstvrijheid in praktijk juist de onvrijheid voor andersdenken betekent, dus die vrijheid hoeft in ieder geval niet heilig verklaard. De islam staat voor ketenen, discriminatie, haatzaaien, onderdrukking en dominantie, met een eindeloze reeks slachtoffers, ook anno nu. En onwenselijk in een ontkerkelijkt land, maar daar hoor je de pseudolinks georienteerde sociologen zelden over. En altijd weer is ook die groep tegen referenda, wat wel verklaarbaar is, want hoe moeten ze anders hun morele superioriteitsgevoelens botvieren...
  • Wiebe1 -
    Als er geen kritiek op godsdienst meer mogelijk is, dan is de vrijheid van meningsuiting in het geding. Dan krijgen gelovigen meer macht dan hen toekomt. Dan gaan "Gods wetten" heersen, welke dat dan ook zijn mogen. Het belooft niet veel goeds voor onze vrijheden, die wij met zoveel pijn en moeite uit de klauwen van de kerk hebben bevrijd. Want geef ze een vinger en ze nemen de hele hand. Dat is de aard van het beestje. Waarom zou dat voor de islam anders zijn? Kritiek is van levensbelang voor de vrije westerse maatschappij, en juist dit recht zouden wij met man en macht moeten verdedigen.
  • Edwin Horstman -
    Die veranderende opvattingen zit wel wat in. Dit staat ook in prog van Wilders, het hoeft niet 4 jaar te duren voor de kiezer zich mag uitspreken. Dit is wel degelijk een gevaar voor de democratie. Ik vraag mij echter af wat er nu dan anders is als bijv. de links extremistische terreur in de jaren 80? Hebben we dan in de 90 en 00 geproeft van een snoepje waarna het is afgepakt? De treinkaping bij Smilde is toch niet anders dan de politie in Belgie? De "Ossies" in Duitsland voelen zich nog steeds anders dan de "west Duitsers".Gaat de oorzaak van het huidige populisme niet al langer terug?
  • Amazigh Warzazat -
    Vreemd dat de auteur niet over het ''cyber Guantanamo'' heeft waar we nu leven. Vroeger werden alleen veroordeelde criminelen gedwongen om een enkelband te dragen. Nu loopt iedereen met zo'n kastje in zijn zak. Men kan zeggen dat het vrijwillig gebeurt maar we hebben gewoon geen keuze. De Statsi en KGB zijn er niets bij.
  • Ed Buurman -
    Politici in het drukke midden moeten ook overleven. Juist van hen zou ik geen principiële houding verwachten. Het lijkt me dat zowel deze gedogers als radicaal rechts verantwoordelijk zijn.
  • Theofiel Boemerang -
    Het is de vraag welke vrijheid je belangrijk vindt. Een groot deel van de Britten ervoer de uitkomst van hun referendum als een bevrijding. En dan kan hun regering, desgewenst of op aandringen van de gekozen parlementariërs, nog altijd de bevoegdheden van MI5 of MI6 of hoe de geheime dienst daar ook heet, inperken. Ik zie vooralsnog het probleem niet. Maar misschien dat je eerst politiek socioloog moet zijn voordat je zulke dingen begrijpt.
  • Komeinie -
    Welk een geneuzel lees ik hier, het gedrocht de EU heeft niets met vrijheden van doen, wij hebben nooit voor deze demo-dictatuur gekozen, dat is er voor ons bepaald, oftewel er is nooit een keuze voor ons geweest! Het is heel eenvoudig, in 2005 was er al een duidelijke meerderheid welke zich tegen deze EU in Nederland uitsprak, helaas werd de uitslag van het referendum gelijk wc papier doorgetrokken en bleven zowel Frankrijk als Nederland middels een verdragje gevangenen van het gedrocht! Met andere woorden de bevolking wenst deze vergrotende trap niet, helaas domme politici wensen dit wel!
  • Giordano Bruno -
    Onze vrijheden worden rap uitgehold, en de Volkskrant is de spreekbuis van die aftakeling. Gisteren aan het woord afbreker Ten Broeke, vandaag afbrekers Bergman en Duurvoort. Bijvoorbeeld. En zelf breekt men verder Zwarte Piet af. Het resultaat: de Volkskrant zelf zal afgebroken worden. Vermorzeld onder de sociale krachten die het oproept. Tezamen met heel veel andere zaken.