Onderdelen van de gecrashte vlucht MH17 van Malaysia Airlines in het oosten van Oekraine, 100 dagen na het ongeluk.
Onderdelen van de gecrashte vlucht MH17 van Malaysia Airlines in het oosten van Oekraine, 100 dagen na het ongeluk. © ANP

Onderzoek vliegtuigramp MH17: onderste steen komt niet boven

De afspraken tussen premier Rutte en Oekraïne over het onderzoek naar de crash met de MH17 belemmeren een onbevangen waarheidsvinding.

De Onderzoeksraad komt over een jaar met een rapport waarin niets gezegd zal worden over een dader

Het onbehagen en de frustratie over MH17 lijkt in Nederland, drie maanden na de aanslag, steeds meer te groeien. De woede richt zich op de regering die maar niet in staat lijkt de bevrijdende antwoorden over het daderschap te geven. Dat kwam voor het eerst tot uiting toen minister Timmermans sprak over het zuurstofkapje bij een van de slachtoffers. Weet dit kabinet veel meer dan het zegt?

Er was ook iets beloofd. De onderste steen moet boven, zei premier Rutte op de dag na de crash. Maar we hebben nog niet eens de bovenste steen gezien. Op Kamervragen naar de feiten achter de aanslag antwoordt het kabinet nu met: laten we eerst het onderzoek afwachten. Dan kunnen we lang wachten. De Onderzoeksraad komt over een jaar met een rapport waarin niets gezegd zal worden over een dader, want dit past niet bij de opzet van de Raad. Van het OM weten we alleen dat het onderzoek is gestart en dat men zoekt in de richting van een raket. Maar voor het echte, structurele, onderzoeksprobleem, gecreëerd door deze regering, is geen aandacht.

Nederland heeft als 'internationaal leidend onderzoekland' de twee onderzoeken, die van het OM en die van de Onderzoeksraad, dusdanig georganiseerd dat objectief onderzoek bij voorbaat onmogelijk is. Dat komt voort uit de loop van de gebeurtenissen. Oekraïne was de eerst aangewezen partij om het onderzoek te doen. Daarover bestaan internationale afspraken, gemaakt door de International Civil Aviation Organisation (ICAO). Na enige dagen van geheim overleg met minister Timmermans in Kiev is het onderzoek 'gedelegeerd' aan Nederland. Door middel van een reeks afspraken. De afspraken die de Onderzoeksraad met Kiev maakte, werden aanvankelijk niet vrijgegeven, maar tenslotte toch, terloops, op de website van de Raad geplaatst. Nota bene op hetzelfde moment als dat het kabinet aan de Kamer liet weten dat die afspraken nog niet openbaar gemaakt konden worden.

Er staat onder andere in dat Oekraïne en Nederland elkaar verplicht hebben tot volledige informatie-uitwisseling, dat ze elkaar tot geheimhouding kunnen dwingen en dat Oekraïense onderzoekers mee moeten doen aan het Nederlandse onderzoek. Wat de afspraken voor het OM zijn, weten we via een loslippige Oekraïense procureur-generaal, Yuri Boychenko, die op een persbriefing op 10 augustus in Kiev verklaarde dat de landen die de deal getekend hebben - behalve Nederland en Oekraïne ook België, Australië en mogelijk ook Maleisië - ieder vetorecht hebben over de uitvoering van het onderzoek. Als er dus iets uitkomt wat Kiev niet bevalt, dan gaat het onderzoek niet door. Het kabinet zwijgt in alle talen over deze OM-deal.

Rutte heeft zich dus aan Kiev uitgeleverd

Rutte heeft zich dus aan Kiev uitgeleverd. Het onderzoek kan maar één uitkomst hebben: de separatisten hebben het gedaan. De meeste Nederlanders zal dat misschien niet zoveel uitmaken. De overtuiging is hier algemeen dat het de separatisten waren die een raket afschoten op vlucht MH17. Het hoeft alleen nog maar bewezen te worden. Ook in de media is dat het algemeen gedeelde gevoel en dat leidt tot tunnelvisie. Iedere snipper die in die richting wijst, al is het maar een vaag stukje in Der Spiegel, voedt de hysterie: We hebben ze, die Amerikaanse satellietfoto's! Er staat op dat de separatisten het deden! Waarom krijgen we ze niet te zien?

Dat er in dat berichtje helemaal niet gesproken werd over satellietfoto's, maar over analyses van satellietfoto's en dat de zender ARD, die ook over de bijeenkomst lekte, sprak over 'plausibele opties' die door de geheime dienst in een Duitse commissie stiekem gedeeld zouden zijn met leden van de Bundestag, werd in alle opwinding over het hoofd gezien. Vergelijkbare nieuwtjes en zelfs feiten die wijzen in de richting van Oekraïne als dader, worden door de Nederlandse media genegeerd. Dat heet tunnelvisie.

Het ongenoegen kan alleen maar groeien. De deals die het kabinet Rutte met Kiev sloot, maken onderzoek op de rampplek en het veiligstellen van bewijsstukken (met uitzondering van de lichamen en enige bagage) per definitie onmogelijk. Het OM kan weinig anders dan internetbeeldjes bestuderen. Misschien kan men iets met de gevonden metaaldeeltjes. Maar ook daarover heerst geheimzinnige stilte.

Meer in het algemeen is het sowieso de aard van dit soort aanslagen die het onmogelijk maakt vast te stellen wie de dader geweest is. In de afgelopen zestig jaar kwam het twintig keer voor dat een verkeersvliegtuig uit de lucht gehaald werd bij een militaire actie, meestal per ongeluk. Door een ground-to-airraket of door een straaljager. In al die gevallen werd er buiten de rechtszaal om geschikt. Partijen werden afgekocht. Ook als er geen twijfel was aan het bewijs, zoals in 2001, toen Oekraïne met een raket een verkeersvliegtuig uit de lucht schoot. De politieke belangen wonnen het altijd van de waarheid. Zo zal het nu ook weer gaan.

De frustratie van de Nederlanders is in de internationale politiek geen factor van belang. Maar hier zou de premier van Nederland geen genoegen mee moeten nemen.

Vandaag verschijnt MH17, de Doofpotdeal van Joost Niemöller.