Ombudsvrouw: extreem-rechtsvraag bij stuk over Forum voor Democratie wekte verkeerde indruk
©

Ombudsvrouw: extreem-rechtsvraag bij stuk over Forum voor Democratie wekte verkeerde indruk

Journalisten die dubieuze uitingen van politici onder de loep nemen doen gewoon hun werk

De ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak. Deze week: met de extreem-rechtsvraag wekte de krant de verkeerde indruk over Forum voor Democratie, maar dat haalt de legitimiteit van het stuk niet onderuit.

De aankondiging op de voorpagina van zaterdag 27 mei suggereerde een opzienbarende onthulling. 'Is Forum voor Democratie extreem-rechts?' Met daaronder een fotootje van de lachende partijleider en de onderkop: 'De dubieuze contacten van Baudet'.

Wie meteen het antwoord wilde lezen, moest snel doorbladeren naar pagina 6 en 7 in Zaterdag. Daar, halverwege het verhaal, stond het: De partij extreem-rechts noemen op basis van enkele uitspraken reikt te ver, zegt Willem Wagenaar. Hij onderzoekt extreem-rechtse groeperingen in Nederland voor de Anne Frank Stichting. Even verderop sprak nog een deskundige: Sarah de Lange, bijzonder hoogleraar aan de faculteit maatschappij- en gedragswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam, noemt FvD 'radicaal-rechts'. 'Extreem-rechts is de partij niet, al vallen bepaalde uitspraken van partijleden wel binnen de extreem-rechtse ideologie.'

Zo'n term als extreem-rechts, die associaties met hakenkruizen oproept, vereist secuurheid

De extreem-rechtsvraag werd binnenin dus beantwoord met 'nee'. Het kwam de krant op forse kritiek te staan vanuit Forum voor Democratie (FvD) en aanhangers. De portee: in de kop wordt een tendentieuze vraag gesteld om die negatief te beantwoorden met een flinterdun verhaal. Op de site van de partij verzoekt voorzitter Paul Frentrop in een open brief aan de ombudsvrouw van de Volkskrant 'het hele artikel als riooljournalistiek aan te duiden'.

De aankondiging was inderdaad geen succes. De vraag werd weliswaar in het stuk beantwoord, maar zeker in combinatie met de onderkop wekte deze op de prominentste plek van de krant de indruk dat FvD wel extreem-rechts is. Terwijl zo'n term, die associaties met hakenkruizen oproept, secuurheid vereist.

Baudet schurkt aan tegen personen en organisaties met dubieuze agenda's

Een verkeerde kop haalt de legitimiteit van het stuk niet meteen onderuit, zoals prominenten van FvD beweren. Aanleiding was een omstreden tweet van Robert de Haze Winkelman, organisatorisch adviseur van FvD. Hij had een link naar een racistische complottheorie geplaatst met de tekst: 'Het plan van Kalergi was om via massa-immigratie de Europese mens te mengen tot een volgzaam soort. Komt erg dichtbij.' De link was slecht gekozen, stelde de adviseur in een privéconversatie op Twitter met een van de verslaggevers. Hij had de tweet verwijderd, maar afstand nemen van de theorie deed hij niet, meldt het stuk. 'Dat was de reden om een breder onderzoek te verrichten', zeggen de journalisten. Met name omdat de reactie deed denken aan eerdere uitspraken van Baudet over de 'homeopathische verdunning' van het Nederlandse volk en een 'auto-immuunziekte' waaraan het Westen lijdt. Daarbij schurkt Baudet aan tegen personen en organisaties met dubieuze agenda's, en andersom - zo verklaarde de neonazistische Nederlandse Volks-Unie zijn steun aan de partij.

Deze optelsom - hierboven onvolledig - rechtvaardigt kritische vragen over het radicale gehalte van de partij. Langs bovengeschetste lijn werden lezers het verhaal in geleid. De Haze Winkelman en met name Baudet kregen uitgebreid wederhoor. De verslaggevers namen ook zinnen voor eigen rekening als: Dat fascisten en neonazi's FvD steunen en er misschien wel op hebben gestemd, wil niet zeggen dat Baudet extreem-rechts is. Dat geldt evenmin voor zijn jonge partij (...).'

In een vroeg stadium werd ook Paul Frentrop gebeld, die zich erover verbaast dat zijn reactie niet is opgenomen in het stuk. De verslaggever vertelt dat Frentrop het gesprek na enkele inleidende vragen beëindigde - hij reed de parkeerplaats op, de journalist kon over anderhalf uur terugbellen (Frentrop bevestigt dit). Voorts werd de journalist binnen tien minuten door de perswoordvoerder van FvD teruggebeld met de mededeling dat de partij niet blij was met het beoogde verhaal. De journalist kreeg de stellige indruk dat Frentrop niet meer beschikbaar was voor commentaar en dat hij verder bij Baudet terecht kon (Frentrop zegt niet te weten wat de woordvoerder heeft besproken). Zo geschiedde.

In de brief haalt Frentrop ook uit naar de deskundigen. De keuze voor uitgerekend deze twee bevreemdt hem, stelt hij, omdat Wagenaar dertig jaar geleden werd veroordeeld wegens geweldpleging tegen leden van de Centrumpartij in Kedichem en omdat De Lange sinds 2016 bij de UvA de Joop den Uyl-leerstoel bekleedt, die in 1988 door het wetenschappelijke bureau van de PvdA werd ingesteld. 'Ik ben geen PvdA-professor, ik opereer volledig onafhankelijk en ben alleen de UvA verantwoording verschuldigd', vat De Lange samen. Wagenaar wil niet ingaan op zijn verleden, maar de Anne Frank Stichting staat vierkant achter zijn expertise. 'Voor ons is alleen zijn deskundigheid relevant', zegt een woordvoerder. 'En zijn expertise staat absoluut niet ter discussie.'

Met de extreem-rechtsvraag heeft de redactie haar critici een stok aangereikt om mee te slaan

Beide experts hebben zich bewezen. Wagenaar is al jaren betrokken bij de monitor naar racisme en extremisme en voert onderzoeken uit voor de overheid. De Lange promoveerde op radicaal-rechts, verricht onderzoek naar steun voor radicaal-rechtse partijen in Europa, heeft een verscheidenheid aan wetenschappelijke publicaties op haar naam staan. Het is niet voor niets dat beide namen geregeld opduiken in de media. Het aantal deskundigen dat tot in detail op de hoogte is van extreem-rechts in Nederland, dit in een maatschappelijke, politieke, historische en internationale context weet te plaatsen, én benaderbaar is voor journalisten (dat geldt bijvoorbeeld niet voor de gemiddelde AIVD-expert), is eerder op één hand dan op twee handen te tellen.

Hun genuanceerde reactie op FvD in het artikel lijkt hun onafhankelijkheid alleen maar te onderstrepen. 'De deskundigen zijn twee boompjes in het bos', reageert Frentrop, 'het gaat om alles bij elkaar'. Hij wijst op de foto's, die 'toevallig bruin als steunkleur hebben'. De art-director verbaasd: 'Dat is sepia, daarmee camoufleerden we de lage resolutie van een van de foto's.' De voorzitter verfoeit ook de kop binnenin: 'Rechtser dan rechts'. Deze is mijns inziens niet bezwaarlijk. Als de VVD rechts is, is FvD al snel rechtser. Dat er meerdere tinten rechts zijn, blijkt uit het stuk. Voorop had de vraag 'Hoe radicaal-rechts is FvD?' de lading beter gedekt.

Met de extreem-rechtsvraag heeft de redactie haar critici een stok aangereikt om mee te slaan, maar het verwijt dat zij Baudet demoniseert - net zoals dat ook klonk bij Pim Fortuyn - gaat veel te ver. Journalisten die dubieuze uitingen van politici onder de loep nemen, doen niet aan een 'middeleeuwse heksenjacht', zoals Baudet het duidt, maar gewoon hun werk. Sterker, als politici niet meer onomwonden afstand nemen van extreem-rechtse bewegingen of denkbeelden, zoals bij de meesten tot voor kort gebruikelijk was, noopt dit alleen maar tot meer onderzoek. Hoort deze ambigue houding vooral bij deze tijdsgeest of typeert deze bepaalde politici en partijen?

De Ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionelepagina's en journalistieke aanpak. Suggesties: ombudsvrouw@volkskrant.nl, volkskrant.nl/ombudsvrouw