Een detentiecentrum voor migranten in Libië.
Een detentiecentrum voor migranten in Libië. © AFP

Migratie dwingt Europa terug naar Afrika

Er komt een discussie op Europa af die veel verder reikt dan waar de formatie nu op stukliep, betoogt Arnout Brouwers.

Terwijl onze politici hun immigratiedans doen, smeekt de burgemeester van Rome de Italiaanse regering geen asielzoekers meer naar de stad te sturen. Die regering wil dat de gemeenten plekken zoeken om 250 duizend asielzoekers die dit jaar verwacht worden te huisvesten. Vorig jaar waren het er 180 duizend. Van de asielzoekers op boten is trouwens 15 procent alleenreizend en onder de 18.

Ficties

Het immigratiedebat grossiert in ficties - anders zou het waarschijnlijk te pijnlijk worden. Neem de Turkije-deal - de pleister die Europa nu overal op wil plakken, ook in Afrika. Maar die vergelijking gaat mank om zeker vier redenen. Ten eerste was het niet de Turkije-deal maar het fysiek afsluiten van de Balkanroute waardoor de stroom asielzoekers opdroogde. Ten tweede is Turkije een speler met handelingsvermogen. Turkije kán optreden in het migratiedossier. Veel Afrikaanse landen kunnen dat niet of in beperkte mate.

Ten derde is de vluchtelingensituatie inzake Syrië, Irak en Afghanistan een andere dan in Afrika. In Afrika zijn er behalve de repressie en oorlogen die mensen echt doen vluchten, ook veel economische migranten. Hun aantal zal deze eeuw veel groter worden, omdat Afrika het laatste continent is waar nog een bevolkingsexplosie wordt verwacht.

Ten slotte zal de EU-grensbewaking veel moeilijker zijn met de andere routes over de Middellandse Zee. De geografie verzet zich tegen een Australië-achtige zeeblokkade en het geweten staat niet toe asielzoekers in internationale wateren aan hun lot over te laten.

Het China-plusmodel

Europa moet volwassen migratiebeleid opbouwen met serieuze grensbewaking

Kort samengevat: Europa zál quid-pro-quodeals sluiten met Afrikaanse landen, waarbij geld en hulp die landen moeten dwingen tot medewerking aan Europese asieleisen.

Maar het is niet genoeg om de economische migranten uit het continent tegen te houden. Europa moet een volwassen migratiebeleid opbouwen met serieuze grensbewaking en betere mogelijkheden werkers binnen te laten waar behoefte aan is. En Erasmusbeurzen voor Afrikaanse studenten? Goed idee.

De EU ontkomt er ook niet aan opnieuw te investeren in Afrika. Het China-plusmodel, met meer oog voor wat goedbetaalde westerse experts African ownership noemen. Geen praatjes voor de vaak, maar een duidelijke agenda die erop gericht is tegelijkertijd de bevolkingsexplosie te temmen (onder andere door vrouwenonderwijs) en met infrastructuur en handelsarrangementen de economieën op te krikken.

Koloniseren of deflecteren?

Grofweg zijn er twee overkoepelende strategieën: 'koloniseren' of deflecteren

Maar ook dit is niet meer dan flankerend beleid. Niemand moet de illusie koesteren (of deze aan kiezers verkopen) dat hiermee het probleem wordt opgelost. Uit zich ontwikkelende landen die het economisch beter gaan doen, neemt de emigratie trouwens alleen maar toe.

Het zal dus nog steeds niet voldoende zijn. En dat is waar de onorthodoxe oplossingen in beeld komen. Grofweg zijn er twee overkoepelende strategieën: 'koloniseren' of deflecteren. Koloniseren op zijn 21ste eeuws betekent: een strategisch gelegen land als Libië opnieuw bezetten en controleren zolang nodig - wellicht tientallen jaren.

Niet echt koloniseren dus, zoals Marokko doet met de westelijke Sahara, maar onder internationaal beheer plaatsen, VN-vlag en al. Dat vraagt om inzetbare militaire slagkracht en politiek-militair handelingsvermogen - zaken die Europa tot dusver ontbeert. Daarbij zijn interventies hachelijke avonturen, met vaak ongewisse uitkomsten.

Controle

Vandaar dat de tweede variant de populairdere is op dit moment: deflecteren. Buig de migratiestroom om. Louter opvang in de regio. Zorg dat je vluchtelingen niet massaal hier hoeft op te vangen, want dat is relatief heel duur en, zo is gebleken, maatschappelijk verstorend. Het plan-Azmani. Twee jaar geleden verguisd, straks de norm? Ook sommige stoutmoedige Duitse politici uit het midden dromen ervan.

Groot voordeel: het massagraf in de Middellandse Zee wordt niet groter, het mensensmokkeltuig ziet zijn winstbronnen opdrogen. En als de migratiestroom onder controle is, kun je er altijd nog links beleid op loslaten door vluchtelingen hier uit te nodigen - het liberale Canadese model. Maar eerst de controle terug.

Ook deze aanpak heeft problematische aspecten. Want je moet dan wel in de territoriale wateren van Noord-Afrikaanse landen boten gaan tegenhouden en terugslepen, met instemming van betrokken landen of toestemming van de VN-Veiligheidsraad - of ook zonder?

Geografie

Half jong Afrika dat ambities koestert, zal zich aan de poort melden: Europa komt naar je toe deze zomer!

En stel: je begint een EU-asielzoekerscentrum en opvangkamp in Tunesië, voorzien van alle EU-mensenrechtentoeters en -bellen, waarvoor je jaarlijks fors betaalt. Half jong Afrika dat ambities koestert, zal zich aan de poort melden onder het mom: Europa komt naar je toe deze zomer!

Je kunt erom lachen, maar zulke onorthodoxe oplossingen zullen dichterbij komen naarmate de status quo onhoudbaarder wordt. Voor landen als Italië is dat al bijna zo. Het is niet de vraag of, maar wanneer de rest van Europa volgt. Wie in deze ruige eeuw zijn principes wil laten overleven, zal zich flexibel moeten tonen. De geografie liegt niet. Europa ontkomt er niet aan, meer dan een eeuw na de scramble for Africa: het moet weer terug naar Afrika.

Arnout Brouwers is historicus en redacteur van de Volkskrant.