Is het ontkennen van de klimaatopwarming een mening of feitelijke onjuistheid?

De ombudsvrouw

De ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak.

Klimaatwetenschap is harde, specialistische wetenschap

'Warm oktoberweer, maar geen opwarming', stond er dinsdag 4 november boven de opening van Opinie & Debat. Een statisticus en scheikundige mocht beweren dat de recente warme dagen in oktober niets te maken hebben met klimaatveranderingen. Twee temperatuurgrafieken illustreerden zijn betoog, zodat het wetenschappelijke karakter ervan extra gewicht kreeg. 'Feit blijft', schreef hij, 'dat er van een doorgaande opwarming in Nederland momenteel geen sprake is.'

De kritiek van klimaatdeskundigen was niet mals: onzin, gefabriceerde getallen, selectief winkelen om een vooringenomen standpunt te kunnen verkopen. De chef wetenschap van de Volkskrant rekende de beweringen na en stelde in zijn blog vast dat de cijfers niet kloppen: de auteur had 23 warme oktoberdagen te veel geteld. Niet zo fraai voor een statisticus. 'Dat de beste man zich daarna prompt verloor in allerlei klimaatsceptische kletskoek, ach, het zullen de jaren zijn', noteerde de chef gekscherend.

Op de buitenwacht kwam het nogal vreemd over. Als de chef wetenschap het stuk evidente onzin vindt, waarom staat het dan in de krant? Omdat het artikel hem niet was voorgelegd.

De betrokken opinieredacteur (de chef was afwezig) heeft dat bewust niet gedaan, vertelt hij, omdat hij de selectie van artikelen niet uit handen wil geven. Dat is een principieel punt, vindt hij. Zodra hij stukken moet voorleggen aan andere redacties zet hij de bijl aan de keuzevrijheid van opinie.

Dat lijkt mij overdreven. De opinieredactie maakt omwille van het debat een selectie van stukken en laat die checken door specialisten - nota bene collega's - indien een stuk opvallende feiten presenteert. De specialist gaat verder niet over de mening, maar louter over de feitelijke onjuistheden. Heus niet alle opiniestukken bevatten feiten die moeten worden gecheckt, maar in dit geval was dat mijns inziens noodzakelijk.

Klimaatwetenschap is harde, specialistische wetenschap. Het artikel was evenwel afkomstig van een onbekende statisticus (hij had zich niet eerder op dit onderwerp geprofileerd) die klimatologische conclusies trok (niet zijn expertise) op basis van eigen berekeningen (in een veld waar ongelooflijk veel data voorhanden zijn). Deze combinatie van factoren bood voldoende reden voorzichtig te zijn ten aanzien van de gepresenteerde 'feiten'. Checken dus. Zeker bij zo'n gepolitiseerd onderwerp als klimaatveranderingen, dat wereldwijd net zulke verhitte emoties oproept als het Israëlisch-Palestijns conflict.

Daar ligt nog een oorzaak voor deze omissie. De opinieredacteur vreest dat de wetenschapsredactie klimaatsceptische stukken uit de krant wil weren. De huidige en toenmalige chef ontkennen dit ten stelligste. Wel heeft de toenmalige chef meermaals de argumenten en motieven van klimaatsceptici bekritiseerd. 'Nu is in de krantenkolommen zelden nog een pleidooi voor de platte aarde te vinden', schreef hij in 2007. 'Maar klimaatsceptici krijgen op opiniepagina's wel de ruimte, hoe achterhaald of discutabel hun argumenten ook zijn. Uit wetenschappelijk oogpunt is het raar dat versleten argumenten kennelijk in de krant gewoon welkom zijn.' Verderop staat de crux: 'Klimaatverandering is geen mening, maar een feit.'

Mening of feit?

Alle opinies zijn welkom, mits de feiten kloppen

De wetenschapsredactie neemt de klimaatwetenschap serieus en dus ook de rapportages van het internationale klimaatpanel IPCC, waaraan wereldwijd de belangrijkste klimaatwetenschappers werken. Volgens het IPCC is het 'extreem waarschijnlijk' dat door de mens uitgestoten broeikasgassen de dominante oorzaak zijn van de waargenomen opwarming sinds het midden van de 20ste eeuw. Hier is de wetenschap het dus vrijwel unaniem over eens.

Kun je dan nog wel over een mening spreken? Weinigen zullen betwisten dat je kanker kunt krijgen van roken, ook al kent iedereen wel een verhaal over een oudoom die tot zijn 95ste vrolijk sjekkies pafte. Degene die aan de hand van die oudoom het wetenschappelijke bewijs zegt te kunnen leveren dat roken niet schadelijk is voor de gezondheid, zal de opiniepagina's niet halen.

Wanneer is met andere woorden het kantelpunt bereikt dat het ontkennen van de menselijke factor in klimaatveranderingen een feitelijke onjuistheid wordt? Bij de Los Angeles Times werd dat moment vorig jaar oktober bereikt. 'Simpel gezegd doe ik mijn best om feitelijke onjuistheden uit de ingezonden stukken te weren', aldus de opinieredacteur van de Amerikaanse krant. 'Beweren dat er geen signalen zijn dat mensen de klimaatveranderingen veroorzaken is geen opinie, maar een feitelijke onjuistheid.'

Zo'n 'statement' zou ik bij de Volkskrant niet toejuichen, dat riekt naar censuur. Er moet altijd ruimte zijn voor dissidente geluiden. Bovendien is wetenschap niet in beton gegoten, er is voortdurend sprake van voortschrijdend inzicht. De redactie zou zich daarnaast lelijk in de vingers kunnen snijden. Stel dat de premier zich op de opiniepagina zou willen profileren als klimaatontkenner? Dat is nieuws.

The Sydney Morning Herald in Australië nam een soortgelijk standpunt in als de LA Times, maar formuleerde het slimmer. 'Klimaatontkenners en -sceptici zijn vrij om hun meningen en politieke standpunten op onze pagina te uiten, maar niet om de feiten verkeerd voor te stellen', aldus de opinieredacteuren. 'Dit geldt voor al onze medewerkers over elk onderwerp. Op basis van deze criteria zou een brief die stelt dat 'er geen tekenen zijn dat mensen de klimaatverandering hebben veroorzaakt', onze kwaliteitseisen niet doorstaan.'

Ook van de Volkskrant mag verwacht worden dat zij zo'n belangrijke discussie op kwalitatief hoogwaardig niveau begeleidt. Alle meningen zijn welkom, mits de feitelijke argumentatie klopt.

'Vroeger hadden we als wetenschapsredactie vaak te maken met goedbedoelende hobbyisten die in hun vrije tijd Einstein gingen narekenen en dan dachten aan te tonen dat de relativiteitstheorie niet klopt', zegt de chef wetenschap. 'Tegenwoordig leeft deze groep overwegend oudere heren zich graag uit in het narekenen van de opwarming van de aarde.' Die stukken moeten gecheckt, wil hij maar zeggen. Dat geldt natuurlijk evengoed voor klimaatdoemdenkers, die 'feiten' te alarmistisch presenteren.

De chef opinie is eveneens voorstander van het checken van gegevens die als wetenschap worden gepresenteerd, maar stelt ook vast dat 'betwistbare feiten' niet zijn uit te bannen. Vaak zijn ze onderdeel van het debat. Dat bleek afgelopen week nog, toen het verificatiemechanisme wel werd toegepast op een klimaatstuk. De wetenschapsredactie vond sommige feiten te dramatisch gebracht, andere waren onjuist. Na een paar aanpassingen nam het wetenschappelijke karakter van het betoog enigszins af en drong de politieke geestdrift naar voren. Dat lijkt me niet verkeerd. Wetenschap is geen mening, politiek wel.

NB: Deze foto van een ijsbeer op een schots blijkt niet echt te zijn. De Duitse bruidsfotograaf Jan Will photoshopte een ijsbeer en een schots bij elkaar, waarna de foto een eigen leven ging leiden. Volkskrantjournalist Maarten Keulemans schreef een blog over het fenomeen, inmiddels bekend als Bogus de beer.