1492475
Aaron Swartz in 2009. © AP

'Helden als Aaron Swartz zijn nodig in de strijd om openbare informatie'

Opinie De zelfmoord van Aaron Swartz maakt het debat over de toegankelijkheid van alle beschikbare data weer superactueel. Hij was geen misdadiger, maar een held, zegt schrijver Juha van 't Zelfde.

 
Aaron is dead. Wanderers in this crazy world, we have lost a mentor, a wise elder. Hackers for right, we are one down, we have lost one of our own. Nurturers, carers, listeners, feeders, parents all, we have lost a child. Let us all weep.

Elke keer dat ik het gedicht lees, moet ik huilen. 'We hebben een mentor verloren, een kind. Laten we allemaal huilen.' Ik huil. Niet alleen uit ontroering en ontzag voor de wellevendheid en medemenselijkheid van Sir Tim Berners-Lee, de internet-equivalent van de dalai lama, maar vooral uit verdriet. Een goed mens is fundamenteel onrecht aangedaan. En waarom?

Toen Aaron Swartz nog leefde, was ik niet zeker of ik het altijd met hem eens was. Ik vroeg me af of hij niet te ver ging. Maar na zijn zelfmoord is er geen twijfel mogelijk. Hij stond aan de goede kant.

'Stelen is stelen', schreef de Amerikaanse openbaar aanklager over de zaak die tegen Swartz liep, 'of je nu een computer of een koevoet gebruikt, en of je nu documenten, data of dollars pakt. Het is net zo schadelijk wanneer je dat wat je gestolen hebt, verkoopt of voor niks weggeeft.'

Nieuwe grenzen
Maar stelen is in dit geval niet simpelweg stelen. Wat Swartz deed, is deel van een strijd over hoe om te gaan met openbare gegevens en privacy. Internet heeft alles op de schop gegooid en we moeten het hebben over nieuwe grenzen. Daarvoor zijn mensen als Swartz, die de grenzen opzoeken, nodig. Die moet je koesteren in plaats van opjagen.

Maar Swartz werd in 2011 aangeklaagd vanwege het illegaal downloaden van ongeveer 4 miljoen wetenschappelijke artikelen van JSTOR, een digitale aanbieder van wetenschappelijke publicaties. Als hij schuldig was bevonden, had hij 35 jaar gevangenisstraf kunnen krijgen, en een boete van miljoen dollar. Swartz, die al jaren depressief was en daar op zijn website openlijk over schreef, werd volgens velen gebruikt als afschrikwekkend voorbeeld voor andere hackers. Familie en vrienden zijn zelfs stelliger. 'De overheid heeft Aaron gedood', zei zijn vader tijdens de begrafenis afgelopen dinsdag.

Swartz was een wonderkind als Steve Jobs en Mark Zuckerberg. Op zijn 14de ontwikkelde hij RSS, de technologie die ervoor zorgt dat nieuwsberichten en blogposts gedistribueerd kunnen worden als e-mail. Op zijn 18de raakte hij betrokken bij de populaire site Reddit, een voorloper in het delen van informatie online. Door de verkoop van Reddit werd Swartz vermogend, maar hij koos een andere weg dan Jobs en Zuckerberg. Hij besloot te doen wat hij dacht dat goed was: iedereen toegang bieden tot de kennis van de wereld, internetvrijheid bevorderen en zo de rechten van de burger verbeteren.

Dat deed hij soms door de wet te overtreden. En je kunt erover discussiëren of dat in deze mate was gerechtvaardigd. Maar wat we ons echt moeten afvragen, is hoe het kan dat iemand die al vanaf zijn 13de wordt geroemd om zijn talent en inzet voor de maatschappij, die een voorbeeld was voor wetenschappers, activisten en softwareontwikkelaars van alle leeftijden over de hele wereld, zo eindigt. Hoe het mogelijk is dat zo iemand met een zwaardere straf werd bedreigd voor het overtreden van de gebruikersovereenkomst van een digitale bibliotheek dan een ander voor verkrachting, het maken van kinderporno of het houden van slaven?

Een deel van de verklaring lijkt te liggen in de snelheid waarmee technologie verandert en dus wetgeving veroudert. Swartz werd aangeklaagd op basis van de Computer Fraud and Abuse Act uit 1986. Dat is vijf jaar voor het web was uitgevonden. Dat web heeft ertoe bijgedragen dat we heel anders zijn gaan nadenken over hoe we informatie met elkaar kunnen en moeten delen. Dit was voor die tijd niet denkbaar, en zij die hiermee opgroeien, kunnen zich een andere wereld niet voorstellen. Dit verschil in wereldbeeld verklaart veel. Swartz' generatie enerzijds en de generatie die de bestaande wetten en verhoudingen in stand houden anderzijds kijken verschillend aan tegen het gebuik van informatie.

Ik ben geen jurist, dus lees mijn woorden alstublieft met enige distantie, maar ik kan de overweging van Swartz heel goed begrijpen. We leven niet meer in een wereld van beperkte toegang tot informatie. We leven nu in een wereld met eindeloze toegang tot (bijna) alle kennis en informatie die ooit is voortgebracht: Wikipedia, Twitter, Google Maps, YouTube, archive.org, Ubu, Wikileaks, enzovoorts.

Nederland als voorloper
Voorheen kon een wetenschapper niet gelezen worden zonder uitgevers, en waren gebouwen nodig waar deze publicaties beschikbaar waren. Zonder deze verworvenheid op te geven, zou ik me graag hard maken voor de nieuwe wereld waarin we leven, waarin informatie online kan worden gedeeld met iedereen die toegang heeft tot het web. Met publieke middelen verkregen kennis moet ook voor het publiek beschikbaar worden gemaakt. Makkelijker gezegd dan gedaan, en daar wordt gelukkig ook hard aan gewerkt in Den Haag, Brussel en in studio's en hackcamps door het land. Maar dat maakt het niet minder belangrijk.

Nederland heeft een lange en progressieve geschiedenis met het web, met onder meer De Digitale Stad, XS4ALL en het Amsterdam Internet Exchange. Er zijn vele publieke, semipublieke en private initiatieven van ontwikkelaars, ontwerpers, overheden en onderwijsinstellingen die nadenken over het belang van verbondenheid en openheid. Nederland is bovendien het eerste land in Europa dat netneutraliteit, de garantie op een open en veilig internet, in 2012 bij wet vastlegde. Daar kunnen we allemaal trots op zijn.

Bovendien zijn er organisaties als Bits of Freedom, Hack de Overheid, Kennisland, het Mediafonds en Chokepoint, die zich inzetten voor het beter beschikbaar maken van publieke informatie. Van het meest praktische gebruik van openbaarvervoergegevens voor reizigers tot het inzichtelijk maken van wat volksvertegenwoordigers precies doen in Den Haag.

Een goed voorbeeld hiervan, ontstaan bij Hack de Overheid, is OpenKVK van Stefan de Konink. Vanwege zijn ergernis over de werkwijze van de Kamer van Koophandel - informatie invullen op een papier, papieren post ontvangen, de website die 's nachts dicht is - besloot hij in 2009 het handelsregister, dat openbaar is, online beschikbaar te maken. Nulpunt, een project van designcollectief Metahaven en Jonas Staal, heeft als ambitie het opvragen van overheidsdocumenten via de Wet Openhaarheid van Bestuur eenvoudiger te maken. Het project wordt uiteindelijk een mengvorm van Wikileaks en een sociaal netwerk: een radicale, innovatieve manier van deelname door burgers aan het democratisch proces.

Data-lekkage
En er zijn mensen die zich druk maken over veiligheid en privacy op internet. Dat het daarmee ook mis kan gaan, zagen we met DigiD, de beveiligde toegang tot overheidsinstanties. Het bedrijf dat het afschermen van onze burgerlijke identiteit moet garanderen, ging de mist in, waardoor DigiD kwetsbaar werd.

Internetcommentator Alexander Klöpping waarschuwt al jaren voor een soortgelijk gevaar: de invoering van het Elektronisch Patiëntendossier (EPD). De overheid wil informatie van patiënten beter organiseren en beschikbaar maken voor arts en patiënt. Maar het DigiD-debacle voorspelt weinig goeds voor het EPD, waarvan de negatieve gevolgen voor de privacy veel groter kunnen zijn. 'Benieuwd hoe groot de ophef is als medische gegevens van miljoenen NL'ers op straat liggen, want dat gáát gebeuren', aldus Klöpping op Twitter in november vorig jaar.

De discussie over Aaron Swartz, die na zijn zelfmoord heftiger wordt gevoerd dan ooit, raakt ons dus in Nederland ook. Het web gaat voorbij landsgrenzen en jurisdicties. Onze wetten zijn anders, en de agressiviteit van de Amerikaanse justitie zullen we hier niet zo snel zien. Toch kunnen we ook hier geraakt worden door Amerikaanse wetgeving. De dreiging van een uitleveringsverzoek van de VS voor Rop Gonggrijp vanwege zijn betrokkenheid bij Wikileaks is daarvan het meest recente voorbeeld. Maar ook de jacht op illegale downloaders van films en muziek via Napster, Kazaa en Pirate Bay, onder meer door Stichting Brein en BUMA/Stemra, al dan niet aangmoedigd door de auteursrechtenlobby.

De inrichting van het web door middel van cloud computing en het alomtegenwoordige gebruik van Amerikaanse software leiden ertoe dat de juridische implicaties van ons online gedrag steeds complexer worden. Wat doet minister van Justitie Ivo Opstelten als Amerika de uitlevering vraagt van een welwillende hacker, die volgens Nederlandse wetgeving geen misdaad begaat maar volgens de Amerikaanse wel? Zou Aaron Swartz in Nederland zo behandeld zijn als in Amerika? Hebben wij hier niet een kans en een verantwoordelijkheid om ons internationaal sterk te maken voor betere rechten voor goede, kritische, sociaal-maatschappelijke hackers?

Aaron Swartz heeft het fundament gelegd voor een nieuw systeem. Hij verlegde de grenzen door over de bestaande heen te gaan. Wetenschapsaanbieder JSTOR maakte onlangs bekend dat het zijn archief voor het grote publiek openbaar heeft gemaakt. Harvard gaf aan dat ze het abonnementsgeld van wetenschappelijke publicaties niet langer kon betalen, en alleen nog vrij toegankelijke publicaties wil opnemen. We hebben een goede hacker verloren.

Juha van 't Zelfde (1979) verkent als schrijver en tentoonstellingsmaker de sociale mogelijkheden van nieuwe technologie.