Exterieur van de Volkskrantredactie.
Exterieur van de Volkskrantredactie. © ANP

Heeft Volkskrant-onderzoek een 'hoog WC-eend' gehalte?

Ombudsvrouw Annieke Kranenberg

Wetenschappers klagen over een 'fact check' die niet objectief en wetenschappelijk onderbouwd zou zijn.

'Het ANP bepaalt in grote mate de nieuwsagenda in Nederland', concludeerden de mediawetenschappers van onderzoeksbureau LJS Nieuwsmonitor eind vorig jaar. Een pittige bewering. Bij de landelijke kranten zou een kwart van het nieuws in de papieren versie in 2014 gebaseerd zijn op stukken die eerder door het Algemeen Nederlands Persbureau waren gepubliceerd. 'Wat betreft de websites van de dagbladen ligt dit gemiddelde nog veel hoger.' In de papieren Volkskrant zou 15 procent van de artikelen beïnvloed zijn door het ANP, waarop de krant - net als veel andere media - een abonnement heeft. Online zou het zelfs om 67 procent gaan.

'Ontzettend interessant onderzoek', mailde een wetenschapsjournalist half december naar een van de onderzoekers. Maar, voegde hij er meteen aan toe, 'ik kan me haast niet voorstellen dat het echt zo veel is'. Het was de opmaat voor wekenlange correspondentie over het onderliggende materiaal en de meetmethode, en gekissebis over de uitkomst. Op 26 januari velde de journalist een stevig oordeel over het onderzoek - althans, een deel ervan - in de rubriek Klopt dit wel? in bijlage V. De meter wees 'zwaar overdreven' aan.

De wetenschappers zijn ontstemd, want van een 'fact check' hadden ze verwacht dat die 'objectief is en feitelijk klopt'. De onderzoekers nemen het de auteur kwalijk dat hij alleen heeft gekeken naar de papieren Volkskrant en niet naar andere (online)media. Verder vinden ze het onverkwikkelijk dat hij er een 'eigen', onwetenschappelijk onderzoek tegenover stelt. De check 'van de Volkskrant door de Volkskrant' heeft daardoor een 'hoog WC-eend gehalte', vinden ze.

We hebben alleen naar de hoeveelheid gekeken

Telefonisch commentaar van een LJS-wetenschapper

Wat heeft de journalist gedaan? Hij wilde weten hoe de computer de invloed van het ANP heeft gemeten en vroeg de wetenschappers of hij kon beschikken over het bronmateriaal uit de papieren Volkskrant. Dit kon hij het gemakkelijkst naast redactiebestanden en het archief leggen. Na enkele weken zeuren ontving hij honderd voorbeelden uit de krant, die later dan het ANP waren gepubliceerd, een overlap van ten minste 40 procent met het ANP hadden of duidelijk over dezelfde gebeurtenis gingen (de computer zocht naar een overeenkomst van weinig voorkomende termen).

De journalist deed een aantal opmerkelijke bevindingen. Liefst 68 artikelen bleken 'kortjes' te zijn, 'die 's avonds als een soort garnituur in de marge van sommige nieuwspagina's worden toegevoegd'. Het zijn geenszins gezichtsbepalende stukken, wat best relevant is als er wordt gesteld dat het ANP in hoge mate de nieuwsagenda bepaalt. 'We hebben alleen naar de hoeveelheid gekeken', licht een van de wetenschappers telefonisch toe. 'We hebben de lengte en de zwaarte niet mee gewogen, dat was niet onze opdracht.'

Van de andere 32 artikelen bleek bijna de helft met zekerheid niet door het ANP beïnvloed, stelt de journalist. Deze waren bijvoorbeeld al naar de drukker toen het ANP-bericht verscheen of gingen over iets anders. In het stuk noemt hij onder andere 'een exclusief interview met Ronald Koeman; een eigen onderzoeksartikel naar het oeuvre van VU-econoom Peter Nijkamp; een éénregelig bijschrift bij een sfeerfoto'.

De methode ziet nogal eens ANP-invloed die er helemaal niet is

De methode ziet nogal eens ANP-invloed die er helemaal niet is, concludeert de journalist. Over de methode kun je van mening verschillen, reageert een van de wetenschappers. Ze vindt niet dat op basis hiervan een oordeel kan worden geveld over het onderzoek. Temeer daar de journalist niet inzichtelijk maakt hoe hij aan zijn bevindingen komt ('hij goochelt met cijfers'). Dat geldt ook voor het 'eigen onderzoek' dat hij tegenover dat van hen stelt, door in 2015 op een één dag alle ANP-berichten te turven.

Daar ben ik het niet mee eens. Allereerst is Klopt dit wel? een rubriek waarin een bewering met journalistieke methoden - logisch nadenken, lezen, tellen, navragen - wordt onderzocht. De claim die in dit geval werd gecheckt: '15 procent van wat u hier leest komt van het ANP?' Op de site was eveneens duidelijk dat de focus bij de fysieke krant lag ('deze week: één op de zeven artikelen uit de papieren Volkskrant is gebaseerd op kopij van het ANP'). De journalist pretendeert geen wetenschappelijke studie te verrichten. Afgaande op het bronmateriaal, zijn verklaring en de uitgebreide mailcorrespondentie met de wetenschappers is hij zorgvuldig en met open vizier te werk gegaan.

Wetenschappelijk gezien kan de check niet door de beugel, naar journalistieke maatstaven kan hij dat wel. Dat geldt ook voor het dagje turven. De journalist noemt het in zijn stuk 'een ruwe indicatie'. Het zal de lezer helder zijn dat hij dit niet gelijkstelt aan de studie.

De wetenschappers vielen ook over gekleurde woorden als 'ronkend' en 'tekeergaan'. Deels past dat bij de tongue-in-cheek-toon van V, maar de journalist wilde er ook mee aangeven dat de onderzoekers hun bewering te vet hebben aangezet. Dat is verdedigbaar, vooral omdat de onderzoekers de beperkingen van hun methode in hun populaire studie niet aangeven (in de achterliggende wetenschappelijke studie wordt daar wel aan gerefereerd, maar die staat nergens vermeld, ook niet in een voetnoot).

Die trend is inderdaad zorgwekkend

Er gaapt een kloof tussen de ANP-beïnvloeding die zij berekenen en de dagelijkse praktijk. De resultaten zeggen niets over het gewicht van artikelen en gaan er te gemakkelijk van uit dat journalisten zich altijd laten beïnvloeden door het persbureau, ook als zij verslag doen van eenzelfde rechtszaak of Kamerdebat. In werkelijkheid vraagt de redactie zich regelmatig af of een abonnement op het ANP nog wel zinvol is, omdat het 'eigen' nieuwsaanbod tot wachtrijen leidt.

Online ligt dat anders. De site kan meer kwijt, ververst regelmatig en maakt meer gebruik van het ANP. Dat was in 2014 zeker het geval toen de onlineredacties van vier Persgroepkranten nog samenwerkten. De uitgever wilde destijds in de strijd om de adverteerder de concurrentie met nu.nl en nos.nl aangaan. De Volkskrant ervoer het delen van nieuws als kwaliteits- en identiteitsverlies en wilde het roer omgooien. Vorig jaar werd de nieuwe site gepresenteerd, die nauw aansluit bij de fysieke krant.

De onderzoekers willen, benadrukken ze, vooral de discussie aanwakkeren over onlinekranten die zoveel op elkaar lijken. In plaats van diversiteit treedt er centralisatie van de nieuwsvoorziening op, met een belangrijke positie voor het ANP. Die trend is inderdaad zorgwekkend. Alleen is die ontwikkeling bij de Volkskrant juist op zijn retour. Relevant voor het debat, maar het staat niet in het rapport.

Een WC-eendreflex ben ik niet tegengekomen, wel serieuze verbazing over de beweerde persbureauinvloed. Overigens spaart de wetenschapsjournalist de krant niet. In het stuk doet hij uit de doeken dat de redactie bij twee overgetikte berichtjes het ANP niet als bron vermeldt. Voor bronverzuim, een vorm van plagiaat, verdient de redactie een veeg uit de pan.


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.