Vluchtelingen uit Syrië begin juni in Ankara bij de lancering van een onderwijsproject voor migranten, medegefinancierd door de EU.
Vluchtelingen uit Syrië begin juni in Ankara bij de lancering van een onderwijsproject voor migranten, medegefinancierd door de EU. © AP

Frans Timmermans: Turkije-deal werkt, nu ook nieuwe samenwerking zoeken met Afrika

Door de vastgelopen kabinetsformatie is de samenwerking met Turkije bij de aanpak van het vluchtelingenvraagstuk weer volop in de belangstelling. Frans Timmermans, Eerste Vicepresident van de Europese Commissie, geeft uitleg over de EU-Turkije verklaring.

15 maanden na de totstandkoming van de EU-Turkijeverklaring kunnen we vaststellen dat het beoogde effect in belangrijke mate is bereikt

De EU-Turkijeverklaring beoogde een einde te maken aan de ongeordende, massale en vaak dodelijke oversteek van irreguliere migranten van Turkije naar de Griekse eilanden die tot een onhoudbare humanitaire crisis leidde. Daarom werd met Turkije afgesproken de illegale en smerige mensensmokkel van Turkije naar Griekenland op te breken. Turkije beloofde ook alle irreguliere migranten weer terug te nemen die desondanks na 20 maart 2016 op de Griekse eilanden aankwamen.   

Hierbij is een aantal belangrijke veiligheidskleppen ingebouwd. Ten eerste werd expliciet bevestigd dat de terugkeer van irreguliere migranten  in overeenstemming met het internationale en EU-recht zou geschieden. Ten tweede werd toegezegd dat de EU een substantiële financiële bijdrage zou leveren aan het verbeteren van de opvang van vluchtelingen in Turkije. Tot slot werd ook overeengekomen dat Syrische vluchtelingen direct vanuit Turkije naar de EU zouden worden hervestigd (onder de zogenaamde één-op-één regeling).   

15 maanden na de totstandkoming van de EU-Turkijeverklaring kunnen we vaststellen dat het beoogde effect in belangrijke mate is bereikt. Zo is er een einde gekomen aan de massale en chaotische migratiestroom naar de Griekse eilanden en verder Europa in. In de drie weken voor de overeenkomst kwamen bijna 27.000 irreguliere migranten aan  op de eilanden. Ter vergelijking: in de 15 daaropvolgende maanden sinds de EU-Turkijeverklaring is ongeveer een gelijk aantal aangekomen.  Bovendien is het belangrijk vast te stellen - hoewel elke dode er een teveel is - dat in de Egeïsche zee er ruim duizend minder doden en vermisten waren te betreuren dan in het jaar voorafgaand aan de EU-Turkijeverklaring.   


Het vluchtelingenrecht is niet met voeten getreden

Individuele beschikkingen
De angst dat het vluchtelingenrecht met voeten getreden zou worden is ongegrond gebleken. Alle migranten die na 20 maart 2016 zijn aangekomen hebben de mogelijkheid gekregen asiel aan te vragen. De overgrote meerderheid heeft van deze mogelijkheid gebruik gemaakt. Iedereen die asiel heeft aangevraagd wordt individueel geïnterviewd, om vervolgens een individuele beschikking te krijgen.

Bij een negatieve beschikking is er een individuele beroepsmogelijkheid bij een onafhankelijke beroepsautoriteit. In de praktijk wordt op grote schaal van deze beroepsmogelijkheid gebruik gemaakt. Dit betekent dat een migrant alleen tegen zijn wil terug kan worden gestuurd naar Turkije als de onafhankelijke beroepsinstantie heeft vastgesteld dat hij geen recht heeft op internationale bescherming of als Turkije voor deze vluchteling als een veilig land wordt gezien. 

De situatie in Turkije is zoals bekend niet eenvoudig. Maar feit is wel dat elke Syriër in Turkije recht heeft op bescherming en hij of zij deze in de praktijk ook geniet. Bovendien is het oordeel over de vraag of Turkije een veilig derde land is in elk individueel geval uiteindelijk aan  de onafhankelijke Griekse rechter op basis van het toepasselijke EU en het internationale recht. De verwijzing van informateur Tjeenk Willink naar 'de relevante internationale standaarden' is dus niet een 'bezweringsformule' zoals wel is gesuggereerd, maar de reflectie van de bestaande praktijk in de EU.   

Uitvoeringsproblemen
Veel van de aanvankelijke uitvoeringsproblemen hadden direct betrekking op de noodzaak om deze juridische veiligheidskleppen in te bouwen. Voor de EU-Turkijeverklaring was er geen functionerende  asieldienst en beroepsautoriteit op de Griekse eilanden, onvoldoende opvangcapaciteit, gebrek aan georganiseerde opvang en geen functionerende terugkeerregeling. Zelfs in het best georganiseerde land zou het enige tijd vergen om dit georganiseerd te krijgen, waarbij het opzetten van opvangcapaciteit soms op verzet van de lokale bevolking kan stuiten.


Het is verleidelijk de EU-Turkijeverklaring als blauwdruk voor de samenwerking met Afrikaanse landen te gebruiken

Sindsdien is er grote vooruitgang geboekt. Er staat een functionerende asieldienst op de Griekse eilanden en de wachttijden voor interviews en eerste beschikkingen zijn vrijwel geheel ingelopen, hoewel er nog een achterstand is wat betreft beroepsprocedures. Ook de leefomstandigheden zijn zichtbaar verbeterd, al moet hier steeds hard aan gewerkt worden. Voor 2016-2017 heeft de EU voor de vluchtelingen in Turkije ondertussen 3 miljard euro beschikbaar gesteld om te voorzien in de eerste levensbehoeften, onderwijs en gezondheidzorg.  

Het is verleidelijk de EU-Turkijeverklaring als blauwdruk voor de samenwerking met Afrikaanse landen te gebruiken. Er zijn overeenkomsten. Weer verdrinken mensen die met gammele bootjes Europa proberen te bereiken, nu vanuit Afrika. En ook hier worden gewetenloze smokkelaars rijk over de rug van wanhopige mensen. Dus ook hier moeten we trachten ervoor te zorgen dat mensen niet hun leven wagen door in die bootjes te stappen.

Betere vooruitzichten
Daarvoor moeten ze betere vooruitzichten krijgen in de landen waar ze vandaan komen en daarvoor moet het smokkelaars veel moeilijker, zo niet onmogelijk worden gemaakt tienduizenden mensen via levensgevaarlijke routes naar Europa te voeren. Daarvoor moet structureel worden samengewerkt met de landen van oorsprong en de landen van transitie. Afspraken die deels gaan over migratie, maar een veel ruimer bestek omvatten, te beginnen met structurele ontwikkeling, het bevorderen van veiligheid en het bieden van een langetermijnperspectief.


Landen in Afrika willen vooral hulp bij het wegnemen van de oorzaken van migratie

Afrikaanse landen zijn vooral geïnteresseerd in samenwerking bij en het wegnemen van de grondoorzaken van migratie, zoals oorlog, droogte, schrijnende armoede. Pas als de EU een geloofwaardige propositie voor deze samenwerking op tafel legt, zullen landen ook bereid zijn concrete afspraken over de beheersing van migratie te maken. En andersom kan de EU aangeven dat goede afspraken over samenwerking veel eerder tot stand komen als de migratiestromen onder controle worden gebracht.

Al met al staan de EU en alle lidstaten voor de grote opdracht in een schrijnende humanitaire situatie effectieve oplossingen te vinden. Er bestaan geen gemakkelijke, noch perfecte keuzes. De complexiteit van migratie laat zich niet in een one-liner vatten en de druk op migratie naar Europa blijft hoog.

Voor elke situatie zijn oplossingen op maat nodig die voldoen aan de eisen die onze samenlevingen stellen en de vluchtelingen de bescherming geven die zij krachtens ons recht en vooral op basis van onze waarden verdienen. We zijn er nog niet, maar we zijn wel op de goede weg.  

Frans Timmermans
Eerste Vice-President van de Europese Commissie