Formeren-in-slakkengang past niet meer in wereld van Trump en Poetin
© de Volkskrant

Formeren-in-slakkengang past niet meer in wereld van Trump en Poetin

Van het langetermijndenken naar gebeurtenissenpolitiek

Lang heb ik naar de foto van de formatie zitten kijken met de vier partijen in de Stadhouderskamer, aan tafel met de instellingen. Manon Leijten van de Studiegroep begrotingsruimte, Klaas Knot van DNB, Laura van Geest van het CPB. De aristocratie van de ambtenarij legde nog eens rustig uit wat er kan en wat niet.

Formeren in Nederland is haast-je-langzaam en egeltjesliefde, tussen mannen die elkaar van haver tot gort kennen. Lobby's schrijven hun brieven, ambtenaren vertellen hoe het moet in 2050. Na een opgewonden campagne is de tijd plotseling stilgezet. Hoe anders is dat in bijvoorbeeld Engeland. Daar hebben ze last van horror vacui. Cameron was nog niet vertrokken met zijn verhuisdozen of Theresa May stond voor de deur van Downing Street haar eerste persconferentie te geven. De zetel van de macht mag niet leeg zijn. Gebeurtenissen old boy!

Ik kijk met gemengde gevoelens naar het Nederlandse ritueel-in-slakkengang. Politiek heet hier beleid en macht is ver weg. Maar ook op het Binnenhof dringt het gedruis van de grote wereld steeds meer door. Luuk van Middelaar schreef onlangs over wat hij 'gebeurtenissenpolitiek' noemt. Hij had het over de Europese Unie, met haar traditie van procedurele politiek, pondspondsgewijze rechtvaardigheid en uitzichten naar overmorgen. De EU kon zich zo ontwikkelen omdat de machtsverhoudingen onder de Koude Oorlog bevroren waren geweest.

Sinds de val van de Muur buitelen de gebeurtenissen over elkaar. Poetin en de Krim, de vlam in de islamitische wereld, de eurocrisis en nu ook een onvoorspelbare president in de VS. Politiek vraagt ineens om andere eigenschappen, alles wat de EU van oudsher niet is. Improvisatie en snelle besluiten. Geen terugonderhandeling maar machtsvorming. Wat voor de EU opgaat in het groot, geldt voor Nederland in het klein. Ook dit land heeft de laatste jaren te maken met de maalstroom van het onverwachte.

Onlangs nog was er de uitzetting van de Turkse minister. We keken met open monden naar het Journaal, naar bizarre, 'onnederlandse' toestanden. Terecht of niet, dit was machtsvertoon. Ineens komt het aan op knopen doorhakken, handelen en steun organiseren. Politiek draait dan wél om personen. Rutte, Aboutaleb en Koenders in dit geval. Je kunt ook MH17 noemen, of de vluchtelingenstroom van 2015. Incidenten stellen heel andere eisen dan gestaag voortbouwen aan het zorgstelsel of het mestoverschot.

Incidenten stellen heel andere eisen dan voortbouwen aan zorgstelsel of mestoverschot

Europa slaagde erin tegenover Poetin de eenheid te bewaren; in de eurocrisis en met de Turkije-deal werd snel en stevig ingegrepen. Van Middelaar ziet in de jongste geschiedenis iets gloren van Europese staatsvorming. Veel verder gaat Piet Hein Donner, vice-voorzitter van de Raad van State, die zich bij de presentatie van het jaarverslag donderdag ook aan de gebeurtenissenpolitiek waagde.

Het onverwachte vraagt om bestuurlijke veerkracht, vindt ook Donner. Hij nam vervolgens de gelegenheid te baat voor een boutade tegen 'simpele nationale oplossingen' voor Europese problemen. De Brexit, zei Donner, leert ons nu al dat we in Europa nu eenmaal door een gordiaanse knoop met elkaar verbonden zijn. Donners slotsom is dat er geen andere weg is dan het verder aandraaien van de schroeven van de Europese integratie. De verbondenheid moet onomkeerbaar worden, we moeten af van de suggestie dat je ooit nog uit de euro of Schengen zou kunnen, laat staan uit de Unie.

Klare donneriaanse taal. Ik had het hier helemaal niet over Europa willen hebben, maar een kind kan zien dat dit de oplossing van gisteren is. Nassim Nicholas Taleb is de man van het boek De Zwarte Zwaan - hoe om te gaan met een wereld die we niet meer begrijpen. Hoe ingewikkelder, hoe meer specialisatie en fijnregeling, des te kwetsbaarder voor instorting, aldus Taleb. Waarom hakte de bankencrisis er zo diep in bij huishoudens, ook al was hij minder diep dan de grote depressie? Omdat de afhankelijkheid groter was. Hypotheken die maar net konden worden afgelost. Een auto die niet weg kon, want dan was het werk onbereikbaar. En geen volkstuin zoals vroeger om je eigen peen en ui te verbouwen. Heel kwetsbaar allemaal.

Hoe ingewikkelder, specialistischer en fijnregeliger, des te kwetsbaarder voor instorting, aldus Taleb

Méér Europese afhankelijkheid kan de oplossing niet zijn; het aandraaien van schroeven al helemaal niet. Taleb leert dat waar groot, ingewikkeld en afhankelijk gevoelig maakt voor ongelukken, je moet zoeken naar kleiner, eenvoudiger en minder betrokken. Liever decentraal dan centraal, liever improvisatie dan regel. Niet de lange termijn maar de korte.

Terug naar de formatietafel. Zo'n regeerakkoord is evenmin van deze tijd. Ze gaan het allemaal vastleggen, liefst voorbij hun eigen politieke horizon. Eerst komen de afspraken, rechtvaardig dus gedetailleerd. Hoe gedetailleerder, hoe meer onbedoelde gevolgen. Daar heb je de scheefwoners al, en de creatieve pgb-factureerders. Vervolgens 'zetten wij daar beleid op'. Tot de zaak vastloopt, bij Belastingdienst of SVB. En dan hebben we nog geen idee wat Poetin, Trump of de beurs de komende jaren gaat doen.

Hoe maak je zo'n veelpartijenregering flexibeler, in een wereld met steeds meer unknown unknowns? Als ze toch alle tijd hebben in de Stadhouderskamer, laat ze daar een dagdeel aan besteden. Iets meer Downing Street, iets minder Torentje.