Vluchtelingen op Lesbos.
Vluchtelingen op Lesbos. © EPA

Farah Karimi: Timmermans misleidt Europeanen over Turkije-deal

Moedwillig, of beroepsdeformatie, hoe dan ook, EU Commissaris Timmermans misleidt in zijn opiniebijdrage in de Volkskrant op 15 juni zijn lezers als hij de successen van de Turkije-deal beschrijft en beweert dat de behandeling van vluchtelingen alleszins wettelijk en verantwoord is.

 Ik was deze week op Lesbos en in vluchtelingenkampen in Griekenland en sprak daar met vluchtelingen, hulpverleners en lokale autoriteiten over de huidige situatie. De werkelijkheid in Griekenland lijkt niet op het verhaal van commissaris Timmermans.

Timmermans maakt duidelijk wat het doel was van de Europese oplossing van deze crisis: de toestroom van mensen moest stoppen. Afschrikking dus

In 2015/16 was er inderdaad een crisisachtige situatie: dagelijks spoelden vluchtelingen aan, vaak meer dood dan levend. 'Irreguliere migranten', zegt Timmermans - alsof er een reguliere manier zou zijn om te komen. De term roept ten onrechte een zweem van illegaliteit op, terwijl veruit de meeste vluchtelingen toen, en nu nog steeds, Syriërs zijn die simpelweg zoeken naar bescherming.

Timmermans maakt duidelijk wat het doel was van de Europese oplossing van deze crisis: de toestroom van mensen moest stoppen. Afschrikking dus. En dat, zo ben ik met de heer Timmermans eens, is geslaagd. En, zo schrijft Timmermans geruststellend, aan alle wettelijke normen wordt voldaan.

Nu de werkelijkheid. De crisis is niet opgelost. De oorlog in Irak en Syrië gaat gewoon door en dagelijks proberen mensen het gevaar te ontvluchten. Maar sinds de Turkije-deal hebben de buurlanden van Syrië de grenzen gesloten en zitten de burgers gevangen. In de buurlanden wordt de situatie steeds onhoudbaarder en alleen al op Lesbos komen ook nu nog dagelijks zo'n honderd nieuwe vluchtelingen binnen. Een deel van de vluchtelingen probeert de nog veel gevaarlijker route door Noord-Afrika en Italië. 

En dan de wettelijkheid. Timmermans schetst in zijn stuk een ambtelijke werkelijkheid, om Europese burgers gerust te stellen. En misschien is hij werkelijk in de veronderstelling dat alles in orde is. In het echt zijn de restricties in de asielprocedure schrikbarend toegenomen. Asielzoekers die aankomen krijgen geen informatie over hun rechten. In de eerste fase van de asielprocedure krijgen ze geen rechtsbijstand via de Griekse overheid of de EU. Als wordt besloten dat een asielzoeker veilig naar Turkije kan worden teruggestuurd, kan de asielzoeker in beroep gaan. Maar nadat aanvankelijk veel van deze beroepen werden toegewezen, is de beroepscommissie herzien en sindsdien is het aantal mensen dat een beroep wint teruggebracht naar 1%.

De uitholling van de rechtsprincipes door Europa leidt tot een verloedering van de opvatting in Europa over wat menselijk, en wat wettelijk is

Wekelijks worden asielzoekers die naar Turkije zouden moeten terugkeren op Lesbos verzameld. Turkije beslist vervolgens, zonder enige transparantie, welke vluchtelingen het wil terugnemen. In de praktijk neemt Turkije volgens onze schattingen - officiële informatie en verantwoording is er niet - slechts 30% van de voorgedragen asielzoekers op. Wat er met hun gebeurd in Turkije weet niemand, zelfs de UNHCR heeft nauwelijks toegang tot hen. De overblijvende asielzoekers worden op Lesbos 'losgelaten'. Er is niets voor hen geregeld en ze verdwijnen in de anonimiteit.

Begin dit jaar bleek uit een evaluatie van de Turkije-deal dat veel te weinig mensen werden teruggestuurd, bijvoorbeeld doordat er vertraging optreedt door beroepszaken. De oplossing: vluchtelingen die aangeven in beroep te willen gaan krijgen een keus: als ze dat doen, verliezen ze hun recht om later in aanmerking te komen voor de terugkeerregeling van het IOM, die migranten helpt bij een veilige terugkeer. Kortom, chantage.

De uitholling van de rechtsprincipes door Europa leidt tot een verloedering van de opvatting in Europa over wat menselijk, en wat wettelijk is. Een klein voorbeeld: Griekse media meldden deze week dat aan de grens Turkse vluchtelingen (vermoedelijk op de vlucht voor de vervolging van andersdenkenden in Turkije) door Griekse grenswachten zonder omhaal terug Turkije in waren gestuurd. Dat is een grove schending van het Vluchtelingenrecht.

Rechtsbijstand voor vluchtelingen in Griekenland wordt nu gegeven door organisaties als European Lawyers for Lesbos, en Greek Refugee Council, met steun van onder andere Oxfam Novib. Daarmee doen we werk dat eigenlijk door de autoriteiten gedaan hoort te worden. 

De Turkije deal heeft geleid tot een Kafkaëske situatie

In een desolaat, afgelegen containerkamp in Epirus ontmoette ik een man wiens familie de gevolgen van de Turkije-deal schrijnend duidelijk samenvat. Zijn vrouw en 2 kinderen waren kort voor de Turkije-deal in Duitsland aangekomen en kregen daar asiel. De man kwam 3 dagen na de Turkije-deal met zijn vader en zieke moeder in Griekenland. Zij hadden pech en zitten nu al 15 maanden vast. Volgens de regels heeft hij recht op gezinshereniging, maar recht hebben is in Europa niet langer hetzelfde als recht krijgen. De rest van de familie zit midden in de oorlog in Syrië en kan geen kant meer op.

De Turkije-deal heeft geleid tot een Kafkaëske situatie. Vluchtelingen zijn verstrikt in een ambtelijk moeras dat als achterliggend doel heeft af te schrikken. Politici zoals Timmermans strooien ons zand in de ogen, als zou Europa haar waarden hoog houden. De waarheid is dat we druk bezig zijn die waarden in de Middellandse Zee overboord te zetten.

Als het in Griekenland al niet lukt om een fatsoenlijk functionerend asielsysteem op te zetten, welke garanties heeft Timmermans als vertegenwoordiger van de EU, dat dat in Niger en Libië wel gaat lukken?

Farah Karimi, algemeen directeur Oxfam Novib en voormalig Kamerlid voor GroenLinks.