Hannah Arendt
Hannah Arendt © Rue des Archives/Hollandse Hoogte

Docenten, kauw leerlingen niet voor wat hip is

Koester de canon

Docenten hebben de verantwoordelijkheid om jongeren onze wereld met zijn tradities te laten kennen.

De oproep van Christiaan Weijts om de verplichte canonieke werken op de leeslijst in te ruilen voor de 'lévende boeken' van de jonge generatie schrijvers kon op instemming rekenen. Toegegeven, makkelijk is het niet om jongeren kennis te laten maken met de klassieken. Gelukkig hebben veel docenten er terecht op gewezen dat ze een reeks van didactische strategieën hebben om deze canonieke werken succesvol te bespreken. Frank van Pamelen laat zien hoe ook dichters en acteurs hieraan een bijdrage kunnen leveren (O&D, 27 januari).

Maar de discussie is met deze bemoedigende berichten uit de onderwijspraktijk nog niet gesloten, want hier wordt een fundamenteler dilemma aangekaart. Een mogelijke oplossing komt uit misschien onverwachte hoek: het is een vraagstuk dat de Duitse filosofe Hannah Arendt onder woorden bracht in haar essay De crisis van de opvoeding uit 1958. Terwijl we leven in een moderne wereld waarin we zowel met gezag als met traditie stevig hebben afgerekend, stelt Arendt, kunnen onderwijs en opvoeding gezien hun aard niet voorbij gaan aan gezag of traditie.

De vraag is dus hoe je je in deze wereld als docent moet verhouden tot die traditie. In het antwoord dat Arendt geeft zullen zowel de verdedigers van de canon als de liefhebbers van de levende boeken zich kunnen vinden. Ze positioneert zichzelf namelijk als een 'conservatieve vernieuwer'.

Leesplezier

Arendt laat er geen misverstand over bestaan: het conserveren van tradities vormt de kern van opvoeding en onderwijs. Immers: het kind is nieuw in onze oude wereld en moet hier stapsgewijs vertrouwd mee gemaakt worden. Arendt noemt docenten daarom 'plaatsvervangers van de wereld': ze hebben de verantwoordelijkheid om jongeren onze wereld met tradities te laten kennen - 'ook al wensen zij misschien, heimelijk of openlijk, dat de wereld anders zou zijn dan zij is', zo voegt ze daar nadrukkelijk aan toe.

Dus: docenten hebben de verantwoordelijkheid om leerlingen kennis te laten maken met de literaire canon - hoe blank, mannelijk of anderszins problematisch die ook mag zijn. Docenten zijn verplicht om hun leerlingen te laten zien wat er in de literatuurgeschiedenis werd gewaardeerd, en waarom.

Een crisis in het onderwijs ontstaat wanneer volwassenen weigeren deze verantwoordelijkheid te nemen: wanneer ze omwille van het leesplezier van hun leerlingen canonieke werken buiten de klas houden, of wanneer het aansluiten bij de leefwereld van de leerlingen een doorslaggevend criterium wordt in het opstellen van de boekenlijst.

Koester canon

Toch verdedigt Arendt de overdracht van traditie in het onderwijs niet alleen met een beroep op het verleden. Het conservatisme van Arendt is vooral gebaseerd op haar liefde voor vernieuwing, op wat de toekomst ons zal brengen. Ze gebruikt daarvoor het begrip 'nataliteit', waarmee ze niet alleen verwijst naar de geboorte van een mens, maar ook naar al het nieuwe begin dat deze wereld met zich meebrengt: het vermogen van de mens om volstrekt origineel te denken en schrijven.

Juist om het vermogen tot vernieuwing van de toekomstige generatie te koesteren, moeten docenten vooral niet de misstap begaan door zélf te dicteren hoe die vernieuwing vorm moet krijgen. Arendt legt uit dat 'wij ouden' alleen onze hoop kunnen vestigen op elke toekomstige generatie wanneer we dat nieuwe niet proberen in de hand te krijgen - wanneer we bijvoorbeeld onze leerlingen alleen die literaire werken zouden voorschotelen waarvan wij denken dat ze hip en jong zijn.

De ontwikkelingen in de kunst of de politiek zijn afhankelijk van vernieuwingen: daarom is het van cruciaal belang dat docenten leerlingen niet hun eigen kans op het nieuwe ontnemen, concludeert Arendt. Wanneer je dus écht een liefhebber bent van jonge generaties schrijvers, koester dan de canon in je curriculum.

Anouk Zuurmond is lerarenopleider.

Volg en lees meer over:

Reacties (12)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • Doekle Kip -
    Waarom worden leraren docenten genoemd? Verhoogt dat de status? Een leraar dient in een bepaald aantal uren een omschreven kennis van zijn vak bij te brengen. Dat is primair en lijkt steeds meer vergeten te worden. Natuurlijk moeten er in het klaslokaal en op de school bepaalde normen en gedragsregels gehandhaafd en overgedragen worden maar het is niet de bedoeling dat de leraren zich meer gaan bezighouden met de opvoeding dan met het vak dat ze onderwijzen.
  • junoasahi -
    J Wolffensperger--een artistieke inval kan op jeugdige leeftijd tot gevolg hebben dat er grote beïnvloeding aanwezig is.noem het maar 'mode'.daar is even niets aan te doen.elke kunstenaar heeft eerst behoefte aan imitatie alvorens z'n eigen weg te vinden.voorbeelden hiervan zijn er bij de vleet en daar is niks mis mee.blijf je in de imitatiesfeer hangen dan schort er iets aan het artistieke vermogen.ook niks aan te doen,maar pretenties worden dan wat lastiger..
  • Hypla_Chaotikah -
    Bij mij op de HAVO waren in ieder geval de Grote 3 (Hermans, Mulisch, Reve) verplicht om te lezen... Waarom zal altijd voor mij een vraag blijven; met name Reve vond ik 'toen stuitend met z'n soms pornografische beschrijvingen... Ik heb op m'n boekenlijst leuke boeken gehad en ook veel minder leuke boeken, maar vooral het verplichte lezen van boeken die me niets interesseerden, had toen wel tot gevolg dat de fanatieke lezer die ik van mezelf al was, er gewoon even helemaal mee klaar was en t me tegen ging staan, ipv. te stimuleren Laat jongeren zelf maar kiezen... Zolang ze maar lezen...
  • FilipS -
    Ik kan mij niet aan de indruk ontrekken dat hier de gender-gap, waar ons onderwijs ook onder lijdt, zich openbaart. De mannelijke ontdekker op zoek naar onmiddellijke zintuiglijke bevrediging v. de mevrouw die zich plichtsgetrouw door de Canon heen worstelt. Tsja, waar ligt mijn hart. Geploeterd met Hildebrandt en Multatuli, maar zo genoten van A.F. Th., Hermans en Roosenboom. Toch had ik ook Couperus en Elsschot, toch ook oude jongens, niet willen missen.
  • Hester M -
    Mijn dochter moest in 3 VWO een boek van Giphart lezen met veel expliciete mannelijke seks. Die is zich rot geschrokken van de 'officiële' literatuur. Neem jongeren (en kinderen) eindelijk eens serieus. Help ze groeien en bloeien vanaf waar ze zijn. Kijk en pas aan. Leer van ze. Ga uit van gelijkwaardigheid. Autonomie, authenticiteit, dat zijn sleutelbegrippen. Wees flexibel, help, volg stuur, geef kaders, voor elke leerling andere. Is dat nou zo moeilijk?
  • Blutch1 -
    Leer kinderen wat ze niet weten over onderwerpen die ze niet zouden bedenken. Wat hip is leren ze wel in hun vrije tijd.
  • JanTump -
    Iedereen met een beetje gezondverstand weet dat toch? Als je op niveau wilt schaken bestudeer je eerst de partijen van de grootmeesters uit het verleden. Als je op niveau wetenschap wilt bedrijven, ploeg je eerst de wetenschapsgeschiedenis door. Denken de onderwijsvernieuwers echt dat Einstein aan Newton was voorbijgegaan? Als scholier bladerde ik in de vakantie de Ned. bloemlezing van W.M.H. van Leeuwen door, van mijn oudere broer. Zo kwam ik in aanraking met schrijvers en dichters, vóórdat ik die zelf moest kennen. Dat gaf mij véél meer plezier. Hetzelfde met "De Lage Landen" van Jan Romein.
  • Johannes Wolffensperger -
    Mooi geformuleerd. Helemaal mee eens. Graag twee punten toevoegen. (1) Een Papoea in New York zag alleen een boom, zo luidt het verhaal. Je hebt dus kennis nodig om je wereld te begrijpen, te zien. (2) De Franse filosoof Alain Badiou stelt dat kenmerkend voor de mens is, dat je gegrepen kunt worden, door liefde bijvoorbeeld, of door een artistieke inval. Waarheid is trouw durven zijn aan deze ervaring. Niet ervan terugtreden en er iets slaps van bakken, iets hips. Zo moeten leerlingen leren die geraaktheid te herkennen. En trouw te zijn, aan hun geraaktheid. En niet mee te waaien met modes.
  • Herr .Baffo -
    Mee eens. De leerkracht moet niet de popie gaan uithangen. Dit geldt trouwens ook voor de opvoeders in het algemeen. papa's en mama's zijn geen vriendje van zoon of dochter. De trainer van de sportclub evenmin, meneer agent evenmin. Opvoeden i afstand houden. kennis overdragen is afstand houden.
  • ver-baast -
    Arm Nederland, als alleen telt wat hip is en je je als docent op zo'n manier populair denkt te moeten maken.