'Graag zag ik meer afrekeningen met de vaderfiguur in mijn eigen omgeving.'
'Graag zag ik meer afrekeningen met de vaderfiguur in mijn eigen omgeving.' ©

De mythische migrantenvader: een halfgod uit Casablanca of Istanbul

Nederland verdient meer literaire vadermoorden

Schrijver Alfred Birney deelde vorige week in een Volkskrant-interview een ervaring die - met wat geografische aanpassingen - zo uit de mond van een willekeurig migrantenkind opgetekend had kunnen worden:

'Ik loop daar over het vliegveld, voorbij de douane, en ik zie mijn vader overal lopen', vertelt Birney over zijn eerste bezoek aan Indonesië, het geboorteland van zijn agressieve vader. 'En toen wist ik het, binnen een paar minuten: mijn vader hoort híér thuis. Ik begreep opeens een hoop. Natuurlijk voelde hij zich niet thuis in Nederland.'

Hoe een pijnlijke migratie- en postkoloniale geschiedenis kan doorwerken in mensenlevens

Tien tegen één dat een heleboel andere Volkskrant-lezers bij deze passage ook met kramp in de maag aan hun eigen vader dachten. Hij is zo op te halen, die herinnering aan je vader die tijdens een bezoek aan zijn geboorteland opbloeit: hij klopt het stof van zijn kleren, krijgt kleur op zijn wangen, recht zijn rug en steekt zijn kin naar voren. Eindelijk is hij een compleet mens.

Het prijswinnende boek van Birney (De tolk van Java) over zijn moeilijke vader moet ik nog lezen, maar uit het interview met de Volkskrant kan ik in ieder geval opmaken dat het meer is dan alleen een particuliere afrekening. Het wil, denk ik, ook iets zeggen over hoe een pijnlijke migratie- en postkoloniale geschiedenis kan doorwerken in mensenlevens. Dat zijn literaire vadermoorden naar mijn hart. Snoeihard over de tekortkomingen van de vader, begripvol voor zijn tragiek, inzichtelijk over de omstandigheden die hem hebben gevormd.

Hoer en snoer zoveel je wilt in je boeken, maar van de heilige patriarch blijf je af

Het boek heeft Birney verlossing gebracht, vertelt hij in het interview. Dat maakt zijn boek ook tot een pleidooi voor afrekeningen. Het is gezond. Afrekeningen brengen dingen in beweging. Ze scheppen ademruimte. Doe je het een beetje kunstig, zoals Birney, dan vertellen zulke afrekeningen ook iets zinnigs over Nederland-migratieland.

Ik zag daarom graag meer afrekeningen met de vaderfiguur in mijn eigen omgeving. Moeilijk, ik weet het. De controversiële Marokkaanse schrijver Mohamed Choukri - van de klassieke literaire vadermoord Hongerjaren - merkte al eens op dat het niet zozeer zijn goddeloosheid is die hem kwalijk wordt genomen in de Arabisch-islamitische wereld, maar zijn literaire vadermoord. Hoer en snoer zoveel je wilt in je boeken, maar van de heilige patriarch blijf je af.

Waar is het tragische, wrange verhaal over een vader die verschrompelde tot een schim van zichzelf?

Dus bots je hier te lande telkens op tegen een hardnekkige vaderverering. Hij is een mythische figuur, een halfgod die uit Istanbul of Casablanca werd geplukt om Nederland met zijn blote handen op te bouwen. Snap ik wel. Iemand moet hem hierom bezingen. Maar waar is het tragische, wrange verhaal over een vader die verschrompelde tot een schim van zichzelf, die zijn frustrerend verlies aan status in Nederland botvierde op zijn nakomelingen? Een eerlijke, begripvolle reflectie hierop geeft een waarachtiger beeld van de prijs van migratie.

In het interview vertelt Birney dat zijn vader ook maar het product is van een akelige postkoloniale geschiedenis. Dat maakt het voor Birney makkelijker om begrip op te brengen voor de 'woede en gevoel van miskenning' van zijn vader. Om tot dat vergevingsgezinde inzicht te komen moest Birney wel tot op het bot gaan en nietsontziend schrijven. Leerzaam wel. Hopelijk krijgt het ook in mijn omgeving navolging. Anders blijven we zitten met vaders waarvan we de schaduwzijden niet willen benoemen. Zij verdienen het om in hun volledigheid beschreven te worden. Wij verdienen dat. Fuck, heel Nederland verdient dat.