Congres van de YPFDJ in Zwitserland in 2014, op staatszender EriTv.
Congres van de YPFDJ in Zwitserland in 2014, op staatszender EriTv. ©

De lange arm van Eritrea is moeilijk te weren

Bedreigend, als het regime waarvoor je bent gevlucht zich hier manifesteert. Wat kan Nederland doen?

'We weten waar je woont...' Zo'n uiting wordt in Nederland nogal eens opgevat als een bedreiging, onder omstandigheden een strafrechtelijk vergrijp. Moeilijk te bewijzen, maar wel ernstig en zeker ongewenst. Daarom is de reuring die is ontstaan over de komst van Yemane Gebreab - een hoge Eritrese functionaris, rechterhand van de dictatoriale president Isaias Afewerki van Eritrea - goed te begrijpen.

Veel Eritreeërs in Nederland zijn gevlucht voor de verschrikkingen van het regime in Eritrea. Vluchtelingen - asielzoekers - nemen we in Nederland op om hen tegen vervolging en terreur te beschermen. Juist daarom is het niet te verkroppen dat het regime waarvoor ze zijn gevlucht hen als het ware nareist om ze ook in Nederland de vrijheid en veiligheid die ze zochten te ontnemen. En dat is wat dreigt te gebeuren tijdens de bijeenkomst die de YPFDJ, de jongerentak van Eritrea's enige toegestane politieke partij, aanstaand weekend organiseert.

Kwetsbaar

Wie niet luistert, wordt hier of via de achterbleven familie in Eritrea aangepakt

Eritreeërs in Nederland hebben nauwe banden, met elkaar en hun achtergebleven familie, vrienden en kennissen in Eritrea. Dat maakt ze hier ook kwetsbaar voor de gericht ingezette lange arm van het regime in Oost-Afrika. Zo worden zij hier onder druk gezet om 2 procent inkomstenbelasting te betalen aan Eritrea en wordt hun verboden kritiek te hebben op hun geboorteland. Wie niet luistert, wordt hier of via de achterbleven familie in Eritrea aangepakt. Zelfs buiten de Eritrese gemeenschap worden kritische journalisten en wetenschappers bedreigd, zo bleek uit een Kamerdebat vorig jaar. Eritrea wordt niet voor niets het Noord-Korea van Afrika genoemd.

Dat congres van die jongerentak van het YPFDJ in Veldhoven, aanstaande weekend, is zo'n instrument in het lange-arm beleid van Eritrea. Daar iemand als die foute Gebreab een podium geven, doe je liever niet, maar aan de andere kant zijn wij een democratische rechtsstaat, die zijn vrijheden niet alleen aan zijn eigen, hier geboren burgers voorbehoudt.

Iedereen die in Nederland is, heeft de vrijheid van vergaderen en betogen, de vrijheid te denken, te zeggen en te schrijven wat hij wil, binnen de grenzen van de wet. Die vrijheden ontzeggen aan andersdenkenden, omdat wat ze zeggen of denken onwelgevallig is, is eigenlijk het verkopen van je democratische rechtsstatelijke ziel. Je speelt er onderdrukkende regimes ook mee in de kaart.

Rechtsstaat

Maar dat wil nog niet zeggen dat je dan maar lijdzaam moet toezien hoe in Nederland gevluchte Eritreeërs worden bedreigd. Binnen de grenzen van de rechtsstaat kun je daartegen wel degelijk optreden. De incidenten rond de voorgenomen visites van de Turkse ministers Çavusoglu en Kaya in Rotterdam laten zien op welke manieren een rechtsstaat zich hierbij juridisch kan weren. Over die regels bestaat wel veel misverstand - ook bij minister Kaya die nu een vrij kansloze rechtszaak wil aanspannen tegen haar uitzetting.

Om te beginnen is Nederland niet verplicht buitenlandse ministers tot Nederland toe te laten. Onder het internationale gewoonterecht - verdragen zijn er niet over regeringsverkeer - kun je ongenode regeringsvertegenwoordigers gewoon weigeren. De minister van Buitenlandse Zaken Çavusoglu niet toestaan te landen in Nederland loopt keurig in de pas met die internationale regels, al was het voor de Turks-Nederlandse verhoudingen niet handig van hem het zover te laten komen. Gebreab is echter geen 'echte' minister.

Geschreven regels hebben we wel voor diplomatieke missies en consulaire missies. Zo'n missie bevindt zich meestal in een ambassade of consulaat en wie daar binnen is, of als diplomaat dan wel consul optreedt, geniet (onder voorwaarden) immuniteit en recht op bescherming - zeggen de verdragen van Wenen. Wel zal de Nederlandse regering steeds moeten worden gevraagd om toestemming voor een dergelijke missie, dan wel de erkenning van de status van diplomaat. Meestal is die in het verleden al een keer gegeven.

Ongewenste bezoeker

Maar wie geen diplomaat of consul is of zich als zodanig in een ambassade of consulaat bevindt, zoals Gebreab, heeft die bescherming niet. Die is hier als gewone bezoeker en die zal aan de normale toelatingseisen moeten voldoen: in het bezit zijn van een paspoort en - indien verplicht - een visum. Een ongewenste bezoeker kun je een visum onthouden.

Dat wordt lastiger als iemand al een EU-visum heeft dat door een ander Schengenland is uitgegeven. Gebreab blijkt bijvoorbeeld al zo'n Schengenvisum te hebben. Dat geeft hem de mogelijkheid vrij te reizen binnen de EU. Het is echter wel mogelijk de werking van dat visum op te heffen. In geval van een actuele, werkelijke en ernstige bedreiging voor de openbare orde kan de visumhouder 'ongewenst' worden verklaard en het land worden uitgezet. Dat overkwam minister Kaya.

Een laatste borg is dat de burgemeester een bijeenkomst verbiedt - bijvoorbeeld zo een als die waarop Gebreab spreekt - vanwege te verwachten 'oproerige beweging'. De Gemeentewet geeft de burgemeester de mogelijkheid dan een noodbevel of noodverordening vast te stellen.

Dat is een paardemiddel, maar het is wel juist voor dit soort aangelegenheden bedoeld. Hiermee ga je in zekere zin voorbij aan de genuanceerde regels die de Wet openbare manifestaties stelt. Op basis van die wet is het heel moeilijk een bijeenkomst als die in Veldhoven te verbieden: alleen als de openbare orde in het gedrang komt en je die aantoonbaar niet kunt bewaren. Het gaat immers om grondwettelijke vrijheden. Daarvoor moet veel ruimte zijn.

De rechter heeft echter de laatste jaren veel begrip getoond voor burgemeesters die een eind maakten aan bijeenkomsten op basis van zo'n noodbevel of noodverordening. Daarvoor hoef je alleen duidelijk te maken dat je vrees hebt voor oproerige beweging en dat er onmiddellijk iets moet gebeuren. Allerlei mogelijke onrust over de komst van asielzoekerscentra is de afgelopen jaren zo bezworen. En zo werden ook minister Kaya en de verzamelde Turkse betoging voor het consulaat in Rotterdam de pas afgesneden door een noodverordening.

Die mogelijkheid staat in beginsel open voor de Eritrese bijeenkomst en het bezoek van Gebreab aan Veldhoven, maar verbieden op grond van vrees voor wat er gezegd gaat worden, mag niet. Er moeten concrete aanwijzingen zijn voor 'oproerige beweging' en dat lijkt hier lastig te bewijzen.

De onmiddellijke intrekking van het visum en ongewenstverklaring van Gebreab, als hij tijdens de bijeenkomst iets zegt wat kan gelden als intimidatie of oproepen tot haat, lijkt daarom een meer geëigend middel. Gebreab kan dan direct bestuurlijk worden aangehouden en uitgezet. En dat liefst zonder het vastzetten of aanhouden van beveiligers of medewerkers die wel diplomaat zijn (een diplomatiek paspoort hadden) zoals in het geval van Kaya gebeurde: dat mag inderdaad niet.