Posters van Macron en Le Pen voor de Franse presidentsverkiezingen.
Posters van Macron en Le Pen voor de Franse presidentsverkiezingen. © PHOTO NEWS

De kiezer van nu is niet zo grillig

Naast het uiten van een overdosis opgekropte emoties, geven de kiezers ook een rationeel oordeel over de prestaties van de zittende regering.

De sociaaldemocratie wordt bijna overal uit grote woede over haar 'verraad' uit het politieke weefsel getrokken

De kop boven de politieke rubriek van Martin Sommer (Opinie, 13 mei) over onder andere de verkiezing van Macron tot president van Frankrijk luidde: 'het raadsel wat de kiezer wil zeggen, is nog altijd onopgelost'.

In sprookjes volgt op een raadsel vaak een even raadselachtig antwoord: 'De kiezers willen het wanhopig graag. Ze weten alleen nog niet wát'. Maar één ding weten ze wél: het moet ánders. En dat zullen we met kracht roepen! Ofwel, massapsychologen aller landen, verenigt u!

Toch is er wel een rode draad te ontwaren in al die uiteenlopende verkiezingsuitslagen. En dat is dat de sociaaldemocratie bijna overal uit grote woede over haar 'verraad' uit het politieke weefsel wordt getrokken. Dat is in Nederland gebeurd, in Frankrijk, en afgelopen paar maanden ook in drie Duitse deelstaten waar de CDU de SPD versloeg. En in zekere zin in Amerika ook waar de Democraten tegen verwachting in verloren.

De heftigheid van het gevoel van 'verraad' over het linkse deel van 'het establishment' is historisch gezien misschien ten onrechte. Het heeft iets van de klassieke zondeboktheorie. En het heeft ook iets van het gezegde dat dankbaarheid een kort geheugen heeft. Sterker, dankbaarheid is een onaangenaam gevoel. De 'gewone man' - een eeuw lang geholpen bij zijn emancipatie - wordt boos als hij eraan wordt herinnerd dát hij daarbij hulp nodig had. Dat stoort zijn geëmancipeerde ego, hoe dolende dat sindsdien ook mogen zijn.

De factor toeval

De grootste gemene deler van alle onverwachte verkiezingsuitslagen is de wens: 'Het moet anders worden!'

Het electoraat in het Westen zou overal dezelfde woedende 'weg met de machthebbers'-houding hebben. Maar dit is niet zo. Die stelling werd al op 15 maart in Nederland gelogenstraft, en op 26 maart ook in Saarland waar de zittende (CDU-)minister-president werd herkozen. En afgelopen zondag verloor in Rijnland-Westfalen de lang machtige SPD van een CDU-lijsttrekker, Armin Laschet, die tot vorige week ook in eigen kring als een domme Dopey werd afgeschilderd. Grilligheid domineert zo het beeld.

De keuze voor Brexit, Trump, Macron en Laschet doet denken aan het verhaal van Lucky Luke, die in Boomville de orde moet handhaven tot een burgemeester is gekozen. Dit wordt de 'dorpsgek' Dopey, omdat iedereen zichzelf kandidaat stelt en nog liever op Dopey stemt dan op de concurrent. Leven we in een stripverhaal? Ja, en nee.

De factoren eigendunk, afgunst en ongerichte woede mogen ongekend groot zijn geworden, de factor toeval is dat ook. Als Bernie Sanders eerder had opgegeven was Hillary Clinton nu misschien president, Als de conservatief François Fillon zijn dure maatpakken en het 'maatwerk' van zijn vrouw zelf had bekostigd was híj nu misschien president, en niet de liberale Macron.

De grootste gemene deler van alle onverwachte verkiezingsuitslagen is echter de wens: 'Het moet anders worden!' En dat is niet zo vreemd. Dat de grilligheid ook moet worden toegeschreven aan de duistere krachten die internet en de sociale media - met al hun like-grilligheid en computergestuurde machinaties - in zich blijken te hebben, dat ligt voor de hand.

Hosanna vandaag, kruizigt hem morgen

Heftige wankelmoedigheid is misschien wel kenmerkender voor onze tijd dan de boosheid

De heftigheid van dit verlangen is wel tamelijk nieuw, dat laat ook de hoge opkomst zien. Trump werd door zijn aanhang als verlosser gezien, zoals bij ons 'Jessias' Klaver. Martin Schultz werd drie maanden geleden op het SPD-congres door 100 procent van de leden tot chef gekozen. Hij werd al snel 'Gott-Schultz' genoemd.

In het goddeloze Frankrijk moest Macron zich laten vergelijken met 'gewone' Franse stervelingen: Jeanne d'Arc en Napoleon. En zijn missie met de woorden die Saint-Just tijdens de Franse Revolutie sprak: 'Het geluk is een nieuw idee in Europa'.

In al deze gevallen kan het mechanisme Hosanna! vandaag en Kruisigt Hem! morgen snel van toepassing zijn. Heftige wankelmoedigheid is misschien wel kenmerkender voor onze tijd dan de boosheid. Bijna de helft van de Brexit-stemmers heeft al weer spijt van zijn stem.

Al deze heftig heen en weer slingerende emoties moeten misschien onder een andere noemer worden geschaard, die van decadentie of verval. Trump schetste een inktzwart beeld van Amerika bij zijn belofte 'Make America Great Again'. Macron is de Kennedy-achtige hoop, om Frankrijk weer gelukkig en groot te maken in Europa. De Britten kozen voor wrokkig isolement 'to take back control'.

De conclusie is dat we bij al die revolutionair ogende grilligheid niet moeten vergeten dat 'de kiezers' naast een overdosis opgekropte emotie nog altijd ook een restje ratio in huis hebben. Hun oordeel dat de zittende regering wel of niet heeft geleverd wat ze beloofde is wel degelijk ook op feiten gebaseerd. En dat is meer dan de terechte conclusie dat de verkiezingsuitslagen 'ook domweg' het antwoord zijn 'op de vraag of je wordt verstaan' (Sommer). Het kernwoord is 'ook'.

De behoefte aan instant-erkenning is inderdaad een bijna pathologische behoefte van de huidige geëmancipeerde mens. Maar de mens heeft altijd gelaveerd tussen feit en fantasie, tussen werkelijkheid en verlangen. En er zijn nu echt redenen en feiten genoeg om het anders te willen.
Daarom wint in veel landen in verval de slogan 'maak ons weer groot'. Maar de Nederlandse en Duitse kiezers zien dat het in Europa slecht gaat, maar in eigen land opperbest, en kiezen dus vóór behoud van het bestaande.
Zo grillig is de kiezer dus niet.

Henri Beunders is hoogleraar Ontwikkelingen in de Publieke Opinie aan de Erasmus Universiteit.