Rutger Castricum van Powned en Jan Roos van VNL
Rutger Castricum van Powned en Jan Roos van VNL © ANP

Conclusie factcheck over Jan Roos kan lezer op verkeerde been zetten

Ombudsvrouw Annieke Kranenberg

In tijden van feitenvrije politiek en nepnieuws lijkt een feitencheckrubriek hét journalistieke instrument om onwaarheden te ontmaskeren. Overal ter wereld wordt de factcheck ingezet om beweringen van machthebbers, politici, wetenschappers en andere invloedrijke instanties en figuren te onderzoeken. Deze krant heeft al enkele jaren de rubriek Klopt dit wel?, waarin wetenschappelijke bevindingen en berichten die zich razendsnel verspreiden worden gecheckt. In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen zijn ook uitspraken van campagnevoerende politici onderwerp van onderzoek.

In het ideale geval slaat de factcheckrubriek cruciale piketpalen en brengt deze het debat vooruit: politicus X beweert dit, de redactie zocht het uit en dit zijn de feiten. In het slechtste scenario bevat de factcheck fouten en wordt deze zelf onderwerp van een klopt-dit-weldiscussie. Dat laatste gebeurde toen een uitspraak van de politicus Jan Roos op 12 januari op de site werd onderzocht. De VNL-voorman had op Twitter beweerd dat asielzoekers op kosten van de staat hun tanden kunnen laten bleken. De uitspraak was 'bijna goed', aldus de conclusie van de factcheckers, die zoals gebruikelijk werd gevisualiseerd in een metertje.

Teruglezen

Lees hier de factcheck terug.

Het leidde tot een veenbrandje op Twitter, dat nog eens extra werd gevoed doordat Roos er triomfantelijk mee aan de haal ging: 'Het klopt. Iemand nog iets?' In verschillende epistels op internet - zoals 'Volkskrant doet Jan Roos gebrekkige factcheck cadeau' - werd de conclusie betwist. Het metertje had roodgloeiend moeten uitslaan ('onzin'), vinden critici. Menig lezer vroeg om een rectificatie. Ook nadat de hoofdredacteur zaterdag in zijn rubriek de factcheck had verdedigd. De inhoud deugde volgens hem wel, maar de weging ontbrak omdat het metertje alleen over de feiten gaat. Het metertje wordt voortaan vervangen door een zin waarin wel nuance past, kondigde hij aan. 'Symboolpolitiek', reageerde een criticus op mediablog De Nieuwe Reporter. De factcheckers hadden volgens hem beter hun werk moeten doen.

Of het metertje de grootste boosdoener is, valt inderdaad te betwijfelen. Hoe dan ook maken dit soort discussies - onlangs werd een factcheck van NRC uitgebreid bekritiseerd - de knelpunten bij dit genre zichtbaar.

De factcheckers concludeerden dat er wel wat viel af te dingen op de bewering van Roos

Eerst even terug naar het stuk. Roos had van zijn tandarts in Bergen gehoord dat asielzoekers 1.000 euro vrij mogen besteden aan hun tanden, zo bleek uit een reeks tweets, waaronder deze: 'Minima laten hun kies niet trekken omdat dat niet in hun basispakket valt, maar asielzoekers laten nu hun tanden bleken op onze kosten.'

De factcheckers ontdekten dat minima in Bergen in 2016 voor maximaal 1.000 euro aan tandheelkundige kosten konden declareren, inclusief cosmetische tandzorg zoals bleken. Dit gold voor álle Bergenaren met een laag inkomen, onder wie zogenoemde statushouders, vluchtelingen met een verblijfsvergunning. Asielzoekers behoren niet tot de minima, zij krijgen maximaal 250 euro voor noodzakelijke tandzorg. Per 1 januari 2017 is het pakket voor minima teruggeschroefd naar 500 euro en valt cosmetische tandzorg er niet meer onder, aldus de journalisten (de gemeente Bergen laat nu weten dat dit verkeerd is gecommuniceerd en dat het om 800 in plaats van 500 euro gaat).

Op basis van deze informatie concludeerden de factcheckers dat er wel wat viel af te dingen op de bewering van Roos. 'Maar het meest cruciale onderdeel klopt wel', schreven ze. 'In de gemeente Bergen was het in 2016 voor asielzoekers met een verblijfsvergunning inderdaad mogelijk om tot 1.000 euro aan mondzorg te krijgen, tanden bleken was niet uitgesloten van de dekking.'

Op basis van precies dezelfde gegevens concluderen de critici dat Roos' uitspraak niet klopt.

Het feitenonderzoek naar onderdelen van Roos' bewering is op zich goed uitgevoerd, maar één aspect is ten onrechte gekwalificeerd als 'het meest cruciale onderdeel'. Die taxatiefout kon allereerst ontstaan omdat er nogal coulant is omgesprongen met het door elkaar halen van asielzoekers en statushouders. Deze groepen mogen voor sommigen een pot nat zijn, een lijsttrekker behoort het verschil wel te kennen en mag daar in verkiezingstijd op worden aangesproken.

Te meer daar Roos verkeerde termen gebruikt om een valse tegenstelling te schetsen. Hij zet de Bergense minima die 'hun kies niet trekken omdat dat niet in hun basispakket valt' (feitelijk onjuist) af tegen asielzoekers die hun tanden laten bleken (eveneens onjuist). Zowel oorspronkelijke als nieuwe Bergenaren met de laagste inkomens mochten vorig jaar cosmetische mondzorg declareren - en dit jaar dus niet meer, omdat de vergoeding te riant werd bevonden.

Wordt er - los van de feiten - een relevante misstand aan de kaak gesteld?

Bij een politieke factcheck gaat het niet louter om de feitelijke juistheid van een bewering, maar eveneens om de context en de politieke interpretatie. Het inzichtelijk maken van de politieke draai die aan de feiten wordt gegeven hoort daarbij. Wordt er - los van de feiten - een relevante misstand aan de kaak gesteld? Of wordt een incorrect beeld geschetst om er politieke munt uit te slaan? Dat politici zich bedienen van retoriek en hyperbolen kan hun tot op zekere hoogte worden vergeven. Misleiding is ernstiger.

Roos illustreert een politiek standpunt met een schijntegenstelling, die gebaseerd is op verkeerde termen en informatie die niet meer actueel is. Die conclusie had de goede verstaander uit het stuk kunnen trekken, ware het niet dat het oordeel ('meest cruciale onderdeel klopt wel', 'bijna goed') de lezer op het verkeerde been zet.

Door in de conclusie in te zoomen op één deelfeit is de fundamentele vraag over het hoofd gezien, concludeert de chef digitaal. 'We waren ons bewust van deze valkuil, maar er is toch een verkeerde taxatie gemaakt.' Dat is niet alleen de journalisten aan te rekenen, er keken drie coördinatoren mee.

De redactie is niet verantwoordelijk voor de politieke uitbuiting van een factcheck die klopt

Rest nog de vraag of de redactie goed is omgesprongen met de kritiek. 'Het zal jullie niet ontgaan zijn dat Jan Roos jullie factcheck gebruikt om een verkeerd beeld te verspreiden', mailde een lezer. 'Wat vinden jullie daarvan?'

De redactie is niet verantwoordelijk voor de politieke uitbuiting van een factcheck die klopt, maar wel voor een die fouten bevat of, zoals in dit geval, een verkeerde indruk achterlaat. Ruimhartig corrigeren en transparant zijn over wat er fout ging hoort sowieso bij het journalistieke proces, maar geldt in overtreffende trap voor een factcheckrubriek. Deze ontleent haar bestaansrecht aan het scheiden van zin en onzin. Betrouwbaarheid zal haar levensduur bepalen.

Volg en lees meer over:

Reacties (7)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • wallenburg -
    Sportief van de Volkskrant. Voor de volledigheid: de factcheck waarnaar in het artikel verwezen wordt is van Ewoud Butter en verscheen op joop.nl (http://www.joop.nl/opinies/volkskrant-doet-jan-roos-gebrekkige-factcheck-cadeau) en eerder op Republiek Allochtonië: http://www.republiekallochtonie.nl/factcheck-mag-asielzoeker-tanden-laten-bleken-voor-1000-euro
  • goldfinger -
    Heel veel text om maar niet op het hele punt van Roos in te gaan, dat het van de zotte is dat minima, en dus ook assielzoekers, 1000 euro kunnen besteden aan cosmetische zorg terwijl onze bejaarden liggen te rotten in verpleegtehuizen.
  • bemt -
    Volstrekt mee eens. Dit toont, nog maar eens, het niveau van Jan Roos aan. En ook van de betreffende factcheckers. Daarbij: ALS het al waar was geweest, is ook het feit gecheckt of er überhaupt een asielzoeker de tanden heeft laten bleken? Ik acht dat zeer onwaarschijnlijk. Ze zullen van het bestaan niet weten. Maar vooral: ze hebben wel wat grotere zorgen te doorstaan.
  • Déesse-en-France -
    Kort en bondig: hierbij merk ik als feit aan dat het matroosje te vaak bij de tandarts zit. Drie keer raden wat hij daar laat doen. A whiter shade of pale dus. Trouwens: het is toch alleen de elite die in Bergen woont, toch geen stumperd met een tokootje?
  • ton14010 -
    Timo, waarom discrimineer jij statushouders t.o.v. uitkeringstrekkers?
  • Peter.kriens -
    "Bij een politieke [[controle op de juisheid van de feiten]] gaat het niet louter om de feitelijke juistheid van een bewering, maar eveneens om de context en de politieke interpretatie." Ik dacht dat de rubriek ging over een welkome controle op verifieerbare feiten zou gaan en juist *niet* om een politieke interpretatie. Daar zijn de opiniepagina's toch voor?
  • Timo. -
    Ik ben het niet eens met deze rectificatie. Hoewel letterlijk genomen het bericht van Jan Roos wellicht niet waar is, is dat wat hij probeert te zeggen namelijk wel waar. En dat is dat wanneer elke euro maar één keer kan worden uitgegeven en er andere problemen zijn die wel eens wat extra geld kunnen gebruiken, het onwenselijk is dat mensen die hier naartoe zijn gevlucht recht hebben op zaken zoals het vergoeden van bleken van tanden. Dat is namelijk het nieuwe wat hij en anderen nog niet wisten en juist dat gedeelte is waar. In tegenstelling tot bijvoorbeeld uitlatingen van Zijlstra (VVD).