Resten van de MH17 liggen bij een verlaten wegblokkade vlakbij Nikishyne, ter noordwesten van Grabovo.
Resten van de MH17 liggen bij een verlaten wegblokkade vlakbij Nikishyne, ter noordwesten van Grabovo. © ANP

Berechting MH17-daders is niet meer reëel

Bestraffing van de verantwoordelijken voor het neerschieten van de MH17 is niet te verwachten.

Op 17 juli 2014 is boven het oosten van Oekraïne vlucht MH17 van Malaysia Airlines met een Buk-luchtdoelraket vanaf de grond neergeschoten. In menselijk opzicht was het een grote ramp: alle 298 inzittenden, onder wie 193 Nederlanders, zijn daarbij omgekomen. Vanuit militair oogpunt is het hoogstwaarschijnlijk een ernstige blunder geweest. Juridisch gezien is het een internationale oorlogsmisdaad. Politiek heeft het een complex proces in binnen- en buitenland op gang gebracht. Het Nederlandse strafrechtelijk vooronderzoek is nog gaande en op een recente bijeenkomst met nabestaanden is meegedeeld dat het eindrapport nog niet in zicht is. Hoe groot is de kans dat de verantwoordelijken uiteindelijk berecht zullen worden?

Blunder

Alle direct betrokkenen zijn zwaar getroffen door deze catastrofe. In een gruwelijke flits is aan het leven van bijna driehonderd mensen - kinderen, vrouwen, mannen - een einde gekomen. Voor de verbijsterde nabestaanden - familie, vrienden en bekenden - is 17 juli 2014 een inktzwarte dag geworden. Zij zullen hun geliefden voor altijd moeten missen. Dat is een gevolg van elk dodelijk ongeluk, maar in dit geval is het aantal slachtoffers zeer groot en is geen sprake van een noodlottig ongeluk. Vlucht MH17 is met opzet neergeschoten. Was de raket niet afgevuurd, dan waren vermoedelijk alle inzittenden nu nog in leven. Dat maakt het verdriet nog groter, het verlangen naar berechting van de schuldigen volkomen begrijpelijk, en de verwerking van de gevolgen van de catastrofe moeilijker.

Wél opzet, maar toch een blunder. Direct na het neerschieten waren er al sterke aanwijzingen dat het een militaire vergissing betrof. De door het Russische regime aangestuurde geheim agent en militair avonturier Igor Girkin (Strelkov), eerder actief bij de Russische annexatie van de Krim en op dat moment de hoogste militair van de 'Volksrepubliek Donetsk', meldde na het neerhalen triomfantelijk op Facebook dat een militair transportvliegtuig van Oekraïne - een Antonov 26 - met succes uit de lucht was geschoten.

Tekst gaat verder onder de foto.

Verdonkeremanen

Mensen uit het gebied waar de brokstukken neerkwamen, hebben getuigd hoe zij bewapende 'rebellen' die per auto kwamen toegesneld, vertelden dat het om een buitenlands passagiersvliegtuig ging. Die toonden zich totaal ontnuchterd, kennelijk hadden ze eerder gehoord dat het een Oekraïens toestel betrof. Naar verluidt belde de hoogste politieke leider van de 'Volksrepubliek', Borodaj, drie kwartier na het neerkomen van de restanten van de MH17 een hoge mediabeambte in Moskou met de mededeling: 'Het lijkt erop dat we een burgervliegtuig hebben neergeschoten'.

Het bericht van Strelkov werd spoedig gewist, dorpelingen en toegesnelde rebellen werden later minder mededeelzaam, en Borodaj ontkende nadien heftig zijn schuldbekentenis per telefoon, maar alles was al vastgelegd en wijst duidelijk in de richting van een verschrikkelijke blunder. De Russische militaire bemanning van het mobiele Buk-grondluchtraketsysteem dat de fatale raket heeft afgevuurd, heeft mogelijk gehandeld uit een combinatie van overmoed en incompetentie. Alleen al aan de hand van de hoogte en de snelheid van vlucht MH17 hadden ze kunnen vaststellen dat het geen militair vrachttoestel betrof - die vliegen lager en langzamer. Maar dat hebben ze verzuimd, of opzettelijk genegeerd.

Er is nog meer dat in de richting van een blunder wijst en van een daarop volgende georganiseerde inspanning om de gepleegde oorlogsmisdaad te verdonkeremanen. De mobiele installatie die de raket afvuurde, werd onmiddellijk teruggehaald naar Rusland. Een paar weken later werden Strelkov en Borodaj 'teruggeroepen naar Moskou' (aldus de Duits-Russische assistente van de eerste) en snel vervangen door anderen.

Goede reacties

Van officiële Russische zijde is een veelzijdige campagne van desinformatie en ontkenning gestart, die tot op heden voortduurt. Twee hoge Russische militairen hebben een misleidend interview gegeven over de gebeurtenissen op 17 juli, 'rebellen' hebben iedere betrokkenheid keer op keer ontkend, een stroom van onjuis-te berichten en theorieën over de toedracht is de wereld ingestuurd, vele valse beschuldigingen aan het adres van Oekraïne zijn geuit, en het voorstel voor een internationaal VN-tribunaal is door een Russisch veto geblokkeerd. Het rapport van de Nederlandse Onderzoeksraad voor Veiligheid, dat vorig najaar verscheen, is direct verdacht gemaakt en afgewezen, onder andere door de Russische minister van Buitenlandse Zaken. Juist het georkestreerde karakter van deze campagne wettigt de conclusie dat de Russische autoriteiten zeer goed op de hoogte zijn van de ware toedracht en alles in het werk stellen om te voorkomen dat die aan het licht komt.

Overigens past hier ook een woord van waardering voor alle oprecht betrokken Russen uit het gebied. Voor allen die hebben bijgedragen aan het verzamelen van de stoffelijke resten en de brokstukken tot de oude vrouw die een gevonden schoen van een slachtoffer kwam brengen en de dorpelingen die met een priester in de open lucht een herdenkingsdienst voor de doden hielden. Zij hebben de tragische aard van de catastrofe duidelijk beseft en het hunne gedaan.

Ruim anderhalf jaar na de ramp kan ook vastgesteld worden dat de Nederlandse regering over het geheel genomen goed gereageerd heeft. Onder moeilijke omstandigheden is het, mede dankzij de Oekraïense overheid, gelukt de stoffelijke resten te bergen, op waardige wijze te repatriëren, te identificeren en ter begrafenis over te dragen aan de nabestaanden. Ook zijn veel materiële bezittingen van de slachtoffers en de voornaamste restanten van het vliegtuig naar Nederland overgebracht. De betrokkenen van defensie en de politie, de forensische onderzoekers en de mensen van de Onderzoeksraad voor Veiligheid hebben uitstekend werk gedaan. De Raad heeft een zeer zorgvuldige reconstructie van de ramp gemaakt en een glashelder en overtuigend rapport gepubliceerd.

Kans op berechting

Hier doemt de grens van het internationaal strafrecht op: de internationale machtsverhoudingen winnen het veelal van dat recht

Resteert het laatste bedrijf: de strafrechtelijke kant. Dankzij het intensieve speurwerk van het onafhankelijke onderzoeksnetwerk Bellingcat is al veel over de betrokken mobiele Russische raketeenheid boven water gekomen: de identiteit en de bewegingen van de eenheid zijn vastgesteld en ook wie de officieren en manschappen waren. Waarschijnlijk zullen de bevindingen van het strafrechtelijke onderzoek hier niet sterk van afwijken. Daarmee zijn de directe 'daders' in beeld. Maar bij oorlogsmisdaden is de commandoketen daarboven minstens zo belangrijk. Hoe verantwoordelijk zijn de leiders Strelkov en Borodaj geweest? Welke hogere Russische officieren hebben de inzet van de Buk-eenheid in oostelijk Oekraïne goedgekeurd? Zou de inzet van zo'n geavanceerd wapensysteem hebben kunnen plaatsvinden zonder instemming en bevelen van de centrale Russische legerleiding en zonder bemoeienis van het Russische ministerie van Defensie? En zou de Minister van Defensie in dezen gehandeld kunnen hebben zonder overleg met collega's en de president? Over de Russische annexatie van de Krim is inmiddels genoegzaam bekend dat die heeft plaatsgevonden door een zorgvuldig geplande en van hogerhand nauwlettend geregisseerde militaire en politieke actie. Er is geen reden aan te nemen dat het in oostelijk Oekraïne in dit geval anders is gegaan.

Het zou Nederlandse politici sieren niet langer verwachtingen in stand te houden die niet reëel zijn

Wie hierbij stilstaat, beseft dat de kans op berechting van de verantwoordelijken gering is. Rusland is geen democratie en geen rechtsstaat en het huidige regime zal de campagne van ontkenning en desinformatie voortzetten - de volgende aflevering daarvan valt te verwachten bij de publicatie van het rapport over het strafrechtelijk vooronderzoek. Rusland levert ook geen onderdanen uit. Hier doemt de grens van het internationaal strafrecht op: de internationale machtsverhoudingen winnen het veelal van dat recht. Welke vorm van een strafhof men ook zal kiezen, een internationaal tribunaal samen met Australië en Maleisië of een Nederlands gerechtshof, de beklaagdenbank zal zo goed als zeker leeg blijven. En berechting bij verstek is moeilijk en goeddeels ineffectief.

Het lijkt hoog tijd deze bittere waarheden helder onder ogen te zien. Er is een grote misdaad gepleegd, maar berechting en bestraffing van de verantwoordelijken zijn niet te verwachten. Het zou Nederlandse politici sieren niet langer verwachtingen in stand te houden die niet reëel zijn. En voor de zwaarst getroffenen - de directe nabestaanden - lijkt realistische aanvaarding van hun verliezen, hoe moeilijk ook, van groter belang dan het nog jarenlang blijven koesteren van ijdele hoop op gerechtelijke genoegdoening.

Ton Zwaan is emeritus-hoofddocent Genocidestudies UvA/NIOD.

Reacties (24)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • Aleksander -
    Dat de auteur van deze tekst alweer met de canard "Het facebookbericht van Strelkov" op de proppen komt & dat hij Bellingcat als een betrouwbare bron lijkt te beschouwen diskwalificeert zijn verhaal natuurlijk volledig. Toch heeft hij gelijk. Berechting van de daders is niet reëel. In elk geval niet zolang de Oekraïne de favoriete westerse satellietstaat blijft.
  • Spartuijn -
    Vliegen over oorlogsgebied wordt blijkbaar normaal door de Nederlandse overheid gevonden....De Nederlandse overheid is minstens verwijtbaar mede schuldig aan de ramp...Voer voor advocaten dus....
  • carolus magnus -
    @BertNijhof: sorry, maar IFF systemen werken alleen voor militaire vliegtuigen, niet voor burgertoestellen. Als de Oekraïense raketten al met IFF uitgerust zouden zijn - wat a) de vraag opwerpt wie dat dan gedaan zou moeten hebben en b) binnen welk defensiesysteem dat dan zou moeten werken - zouden die raketten slechts Oekraïense gevechtstoestellen hebben kunnen identificeren en zeker geen burgertoestellen. Anders gezegd, een Oekraïense BUK ziet het verschil niet tussen een Russische jet en een Maleisisch burgervliegtuig.
  • John Timmermans -
    Lekker objectief stukje! Vraag me enkel af waarom er dan zo veel geheim gehouden moet worden tussen NL en de Oekraïne ten koste van de ongeloofwaardigheid die dat onvermijdelijk met zich mee heeft gebracht als alles voor de rest zo duidelijk is.
  • EddieVaIiant -
    @WTJGM. Dat Amerika geen radargegevens heeft overhandigd, klopt niet. Zowel de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) als het OM beschikken over die gegevens, aldus het kabinet.
  • Maximilian -
    @Paulus de B. Ten eerste, Bellingcat krijgt geen geld van Soros. Ten tweede, Bellingcat laat op haar website zien dat ook Kiev fabeltjes vertelt. Bellingcat is dus heel wat onafhankelijker en neutraler dan pro-Putin media zoals RT.
  • Wjager -
    @Hazlo: Het was niet de Oekraïense regering die het luchtruim veilig verklaarde, maar de Europese luchtvaartautoriteiten. Inderdaad een fatale fout omdat drie dagen voor het neerhalen van MH17 ook al een Oekraïens transporttoestel in hetzelfde gebied door de Russische invasiemacht in het oosten van Oekraine was neergehaald en men dus wist dat die macht over geavanceerde wapens zoals de BUK beschikten. De rest van uw betoog is pure speculatie en heeft u met geen enkel te onderzoeken feit of bronverwijzing onderbouwd en lijkt dus sterk op uw gebruikelijke Kremlin propaganda van desinformatie.
  • J.L. Nijholt -
    Een onjuistheid in de tekst: de rebellen hebben niet alle verantwoordelijkheid ontkend, zij hebben wel meegewerkt aan het onderzoek en ook niet de conclusies tegengesproken. Overigens heeft de kans dat verantwoordelijken uiteindelijk gestraft zullen worden weinig te maken met strafrechtelijk onderzoek.
  • Rob_K -
    .. eenvoudig te controleren door de artikelen terug te zoeken. Daar naast toonde hij een foto van Buk 312, die echter in maart 2014 was gemaakt en Oekraïense Buk in de buurt van Donetsk toonde. De andere foto was van de beroemde Buk met de missende raket. Volgens Avakov was die foto de 18e juli om 4:50 in de morgen gemaakt in de omgeving van Krasnodon. Nayda, die de zelfde foto toonde, beweerde echter dat de Buk de 18e, om 2:00u 's nachts de grens was over gegaan. Uiteindelijk bleek de foto helemaal niet eens in de buurt van de grens te zijn genomen, maar dat is weer een ander verhaal.
  • Rob_K -
    Op 19 juli hield Vitaly een presentatie waar hij naar eigen zeggen overtuigend bewijs zou leveren van de Russische betrokkenheid. Op minstens drie punten vertelde hij echter duidelijke onwaarheden. Ten eerste citeerde hij Tass onjuist, dat wa