Demonstranten tegen president Trump in de straten van Los Angeles
Demonstranten tegen president Trump in de straten van Los Angeles © AFP

Arnout Brouwers: Zien we de oude wereld voor onze ogen instorten?

Opinie op Zondag

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Vanochtend regisseur Beri Shalmashi, nu is het de beurt aan historicus Arnout Brouwers.

Wat is eigenlijk het grote verhaal van deze tijd? Daar zijn we elke dag naar op zoek, maar achteraf weet je het pas zeker. De opwarming van de aarde? Mondialisering? Terrorisme? Het einde van het Westen?

Het lijkt soms of je de oude wereld voor je ogen ziet instorten. Niet als het einde van het Romeinse Rijk in Hollywood films, met bulderend geraas en rollende zuilen, maar in een terloopse bijzin van de zoon van de Amerikaanse president. 'To me they are not even human', zei Eric Trump op Fox TV. Over de politieke tegenstanders van zijn familie.

Theresa May, de deftige Britse premier, twittert vlak voor de verkiezingen: 'Als mensenrechtenverdragen in de weg staan bij het bestrijden van extremisme en terrorisme, zullen we die wetten veranderen om Britse burgers te beveiligen.' Woosh, daar gaat het toetsbare fundament onder wat we nog niet zo lang geleden de vrije wereld noemden, zonder ironische aanhalingstekens. Afijn, nu is May zelf alweer een rollende zuil.

Hebben mensen trouwens nog actieve herinneringen aan het Frankrijk van voor de noodtoestand?

Volgens James Clapper, voormalig hoofd van National Intelligence, verbleekt het Watergate schandaal vergeleken met 'de huidige aanval op onze instellingen door Rusland en president Trump'.

Groot-Brittannië is drie keer in drie maanden getroffen door bloedige aanslagen. Dat is nog lang niet op het niveau van Bagdad of Kabul, maar het beweegt zich wel in die richting.

Direct na 9/11 was je voor gek verklaard als je gezegd had: over vijftien jaar telt onze bevolking zoveel potentiële extremisten en terroristen dat onze veiligheidsdiensten de ambitie hebben opgegeven ze allemaal in de gaten te houden.

Onzekerheid en stembusrevoltes

Elke nieuwe periode van mondialisering reikte verder dan de vorige, maar de tussenliggende oorlogen werden ook steeds intenser

In een ander tijdsgewricht zouden de hier genoemde nieuwsfeiten als zeer schokkend ervaren worden - nu niet. Want het gebeurt allemaal tegelijk - en meer: wie kan voorspellen of de eerstvolgende grote oorlog in het Midden-Oosten uitbreekt of in Oost-Azië?

Het beeld van instortende zuilen is het nieuwe normaal. Dat leidt in westerse landen tot onzekerheid en stembusrevoltes. In opkomende landen, waar de economie en de democratie minder weerbaar zijn, kan het leiden tot staatsgrepen, straatrevoluties, of andere vormen van verstoring.

De afgelopen vijfhonderd jaar zijn er periodes van steeds weer 'ongekende' mondialisering geweest - de tijd van de ontdekkingsreizen, koloniale rijken, industrialisatie - afgewisseld door periodes van terugval, meestal door ziekte en oorlog. Elke nieuwe periode van mondialisering reikte verder dan de vorige en werd 'democratischer', met meer mensen die ervan profiteerden. Maar die intensiteit gold ook voor de tussenliggende oorlogen, die steeds verwoestender werden.

Van de huidige golf van mondialisering, die een boost kreeg door het einde van de Koude Oorlog, veranderingen in China, de informatie- en technologische revoluties, kan niemand de gevolgen nog echt overzien.

Op het eerste gezicht is er een machtsverschuiving naar het oosten - die ook demografisch, economisch, en steeds meer politiek valt te onderbouwen. Deze ontwikkeling spiegelt zich aan de inkrimping van het Westen: de abdicatie van Amerikaans leiderschap, de dreigende instorting van Europese samenwerking, en de erosie van de westerse cultuur van mensenrechten en democratie.

Instorten of heruitvinden?

Onze democratieën fungeren als schokdempers, wat staat landen te wachten die het alleen van de knoet moeten hebben?

Maar het is niet gezegd dat dit hét verhaal is. Het kan ook zijn dat rijke, westerse landen juist vooraan staan in de 'strijd' om te overleven te midden van deze revolutionaire ontwikkelingen. Mogelijk zijn de schokken die we ervaren, de cultuuroorlogen die we voeren, de economische modellen die we uitproberen, zelfs de transgendertoiletten die we neerzetten, ergens goed voor. Europese landen bijvoorbeeld moeten de komende decennia overleven naast zeer instabiele regio's. Wij zullen de wereld steeds meer in onze maatschappijen weerspiegeld zien - en toch een herkenbare identiteit zien te behouden.

Dat smeekt om flexibiliteit, nieuwe ideeën en verandering. Een pijnlijk proces, maar misschien noodzakelijk om onszelf te heruitvinden. De open vraag is hoe westerse landen deze strijd doorstaan (bezwijken is immers ook een optie) en de neiging is groot deze strijd centraal te stellen.

Maar wie weet valt de echte grote klap elders, en met veel meer geweld. Want onze democratieën zijn, net als onze economieën, behoorlijk effectieve schokdempers van de wervelwind aan veranderingen. Mensen voelen de klappen, maar wie weet kunnen onze maatschappijen ook met antwoorden komen. Hoe zal dat gaan in grote opkomende landen waar die schokdempers niet werken, waar repressie veel spanningen verbergt - en alleen de knoet de onrust moet gladstrijken?

Arnout Brouwers (1966) is historicus en journalist. Hij studeerde Amerikanistiek in Northampton, veiligheidsstudies in Boston en was van 2006 tot 2013 correspondent voor de Volkskrant in Moskou.