Naar aanleiding van artikelen in NRC en Elsevier over de partijdigheid van antropologisch onderzoek naar strenggelovige moslims in Nederland is een heftig debat losgebarsten over de objectiviteit van wetenschap.
Naar aanleiding van artikelen in NRC en Elsevier over de partijdigheid van antropologisch onderzoek naar strenggelovige moslims in Nederland is een heftig debat losgebarsten over de objectiviteit van wetenschap. © ANP

Antropologen zijn juist geen politiek correcte wegkijkers

Linkse wetenschap?

Antropologen zijn geen 'politiek correcte wegkijkers', maar richten zich wel vaak op de underdog.

Naar aanleiding van artikelen in NRC en Elsevier over de partijdigheid van antropologisch onderzoek naar strenggelovige moslims in Nederland is een heftig debat losgebarsten over de objectiviteit van wetenschap. Inmiddels heeft de Tweede Kamer een motie aangenomen waarin de KNAW wordt opgeroepen om te onderzoeken 'of zelfcensuur en beperking van diversiteit van perspectieven in de wetenschap in Nederland een rol spelen'. Het debat is daarmee verschoven naar een discussie over de vermeende linkse oriëntatie van wetenschap.

De artikelen draaiden om de vraag of antropologisch onderzoek naar jonge vrouwen die naar Syrië afreisden en naar salafistische activisten gekleurd waren door sympathie en nauwe betrokkenheid van de onderzoekers voor de onderzochte groep.

Een antropoloog zal niet snel zeggen dat 'de islam' iets bepaalds doet, zegt of oplegt

Meer algemeen werd er gesuggereerd dat antropologen politiek correcte 'wegkijkers' zijn. Politieke oriëntatie speelt inderdaad een rol in de keuze voor en uitvoering van onderzoek. Maar de voorbeelden van antropologisch onderzoek die aangehaald worden, gaan niet over politieke kleur. Politieke voorkeur wordt hier verward met antropologische methoden. Dit doet het aanzien van wetenschappelijk onderzoek geen goed.

In antropologisch onderzoek staan vaak de ervaringen van de onderzochte groep en de manier waarop deze haar wereld begrijpt centraal. Een antropoloog vraagt zich bijvoorbeeld af hoe verschillende moslims hun geloof begrijpen en wat ze ermee doen. Het is duidelijk dat geloof zelfs in één specifieke context - zeg de Nederlandse - verschilt tussen hoog- en laagopgeleiden, jong en oud, en verschillende gemeenschappen. Een antropoloog zal dan ook niet snel zeggen dat 'de islam' iets bepaalds doet, zegt of oplegt.

Dit betekent niet dat ze wegkijken of hun best doen om politiek correct te zijn, maar dat ze spreken op basis van ervaring met concrete situaties en echte mensen.

Antropologische kennis wordt vaak gecreëerd door langdurige, intensieve betrokkenheid

Antropologie richt zich als discipline vaak op ervaringen van de underdog en heeft daarmee dikwijls impliciet een kritische kijk op macht. Juist het schetsen van ervaringen en visies die geen onderdeel zijn van de mainstream, zoals die van jonge Nederlandse vrouwen die naar Syrië vertrekken, is een belangrijke bijdrage van de discipline. Dit soort marginale of gemarginaliseerde stemmen geven ons een ander beeld van de samenleving dan wat wij al kennen. Dit is waardevol omdat het allerlei veronderstellingen, gewoonten en machtsstructuren blootlegt die voor de meeste mensen zo normaal zijn dat ze onzichtbaar zijn geworden.

Zulke antropologische kennis wordt vaak gecreëerd door langdurige, intensieve betrokkenheid bij de te onderzoeken groep, overigens zonder dat de onderzoeker zich ermee vereenzelvigt. Deze onderzoeksmethode brengt de verplichting met zich mee om de visie van de betreffende mensen serieus te nemen.

Hoe zit het dan met politieke voorkeuren van de antropoloog?

Bovendien zijn antropologen gehouden om de mensen die meewerken aan het onderzoek niet te schaden, onder meer door hun anonimiteit te garanderen. Alleen zo kan dit soort intensief onderzoek binnen en met de onderzochte groep in ethisch opzicht gerechtvaardigd worden. Deze standaardmethoden en maatregelen worden echter als niet objectief en partijdig afgedaan als het een 'verdachte' groep betreft, zoals in het geval van Martijn de Konings onderzoek naar salafistische activisten.

Hoe zit het dan met politieke voorkeuren van de antropoloog? Deze spelen zeker een rol in de formulering en uitvoering van het onderzoek, net als in andere disciplines. Juist het expliciet reflecteren op de invloed van de eigen achtergrond en positie op het onderzoek, zoals in antropologisch onderzoek gebruikelijk is, leidt tot zorgvuldig, betrouwbaar onderzoek dat, zonder valse objectiviteit te claimen, cruciale inzichten verschaft.

Anouk de Koning is voorzitter van de Antropologen Beroepsvereniging