'Duitsland isoleert zich van Europa'

Interview Paul Scheffer, hoogleraar Europese studies

Merkel handelt volstrekt eigenzinnig en daarmee vervreemdt zij zich van de buren, stelt hoogleraar Europese studies Paul Scheffer. Meer asielzoekers per jaar dan 20- à 30 duizend kan Nederland niet aan.

Paul Scheffer was deze week in München om Die Eingewanderten, de nieuwe Duitse editie te presenteren van zijn standaardwerk over immigratie en integratie, Het land van aankomst.

Wat viel u op?

'Iedereen die ik sprak verzekerde me dat de sfeer enorm is omgeslagen. Het gevoel dat Duitsland de grenzen heeft bereikt van wat het aankan, leeft alom. Men kijkt naar Zweden dat na het toelaten van 160 duizend vluchtelingen ook tegen zijn grens is aangelopen. En het gaat over Oostenrijk dat nu een bovengrens van 37.500 vluchtelingen heeft vastgesteld voor 2016. Het achtuurjournaal opende daarmee. Iedereen voelt dat Merkel alleen staat in Europa en in toenemende mate ook in Duitsland.'

Schrikken de Duitsers wakker na Keulen?

Hoe je die twee beelden met elkaar kunt verzoenen weet eigenlijk niemand

'Er heerst vooral een gevoel van desoriëntatie. Aan de ene kant voelt men de humanitaire verplichting; tegelijkertijd groeit het realiteitsbesef dat er cultuurverschillen zijn, die niet zomaar kunnen worden overbrugd. Dat mensen die onderdrukt zijn of aan een oorlog ontsnappen er niet per se liberale opvattingen op nahouden.

'Merkel zegt enerzijds: Wir schaffen das. Maar anderzijds blijft zij herhalen dat Multikulti ist gescheitert. Dat laatste verwijst naar een balans van veertig jaar streven naar integratie van de gastarbeiders en hun kinderen. Die balans is, om het zacht te zeggen, niet onverdeeld positief. En tegelijkertijd wil men dat grote humanitaire gebaar maken. Maar hoe je die twee beelden met elkaar kunt verzoenen, weet eigenlijk niemand.'

Toch is het publieke debat na Keulen opgelaaid.

'In de afgelopen vijftien jaar ben ik herhaaldelijk door de SPD en het CDU benaderd met de vraag hoe zij het gesprek over immigratie en integratie zouden moeten voeren. Steeds voelde ik dat het bij met name de achterban van het CDU een groot thema is. Maar door die onverwerkte geschiedenis van veertig jaar integratie en door de ontkenning dat Duitsland een immigratieland is, is men er nooit in geslaagd dit thema een plaats te geven in de politiek. Het publieke debat is na Keulen feller dan ooit, maar in de politiek komt men niet verder dan bezweringsformules over criminele asielzoekers die het land uit moeten worden gezet. Het is vast mogelijk om door betere politie-inzet een herhaling van Keulen te voorkomen, maar de grotere vraag blijft: wat leeft er in de hoofden van die jongens? Hoe ga je om met de patriarchale cultuur die met de migratie meekomt? Dat gaat veel tijd kosten.'

Waaraan merkt u dat in Duitsland het debat zo krampachtig is?

'Ik kreeg het gevoel dat toen de grenzen opengingen, de ogen zijn gesloten. In Duitsland kun je wel over de vooroordelen van de meerderheid spreken, en dat moet ook, want er zijn veel mensen die de godsdienstvrijheid van moslims willen inperken.

'Maar het is moeilijk om te spreken over de vooroordelen binnen migrantengemeenschappen. Er heerst een nogal paternalistische houding tegenover minderheden, maar als je migranten ziet als medeburgers, kun je ze ook dezelfde vragen stellen. Het is bijvoorbeeld geen geheim dat het antisemitisme in moslimkringen meer is dan een randverschijnsel. Daar moeten we het dus over hebben.

'Zulke conflicten zijn een onderdeel van elke migratiegeschiedenis, daar zul je doorheen moeten.'

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Ligt daar niet een taak voor de Duitse media?

'Daar zie je dezelfde kramp als in de politiek. Dat heb ik zelf meegemaakt toen ik door het links-liberale weekblad Die Zeit werd geïnterviewd eind oktober. Voor de eerste keer in mijn leven heb ik meegemaakt dat er politiek werd ingegrepen in een interview. Puur op basis van heel milde kritiek op Merkel.

'Ik zei dat ik de improvisatie begreep toen in een moment van nood de grenzen werden geopend, maar dat ik niet begreep dat zij van deze improvisatie een principe heeft gemaakt. Ik zei dat ik bang was dat het zal leiden tot verdere polarisatie in Duitsland en tot een nieuwe improvisatie, namelijk dat zonder enige voorbereiding opeens de grenzen dicht gaan. Toen werd een aantal van mijn opmerkingen uit de tekst geschrapt. De journaliste werd opgedragen een aantal vragen te herformuleren zodat zij zich duidelijk van mijn kritiek op Merkel zou distantiëren. Ik heb toen gezegd dat het gesprek in deze vorm niet kon worden gepubliceerd.'

Is Duitsland nu alleen in gesprek met zichzelf?

'De historische intelligentie van het naoorlogse Duitsland was altijd: we kunnen het niet alleen, vanwege onze geschiedenis en onze ligging met negen buren, dus we moeten heel goed naar onze omgeving kijken en anticiperen op hun reacties. Nu handelt Merkel, hoezeer ook uit nobele principes, volstrekt eigenzinnig. Daarmee heeft ze niet alleen Polen en Hongarije van zich vervreemd, maar ook Oostenrijk, ook Frankrijk. Het politieke centrum ligt in de omringende landen heel ergens anders dan in Duitsland. Tijdens de eurocrisis waren er nog landen die het met Duitsland eens waren, maar nu staat het heel erg geïsoleerd, omdat het Europa verdeelt. Daarom gaat nu ook vrijwel niemand in op de oproep van Merkel om tot een gemeenschappelijke oplossing te komen.'

Afgelopen jaar kwamen er een miljoen vluchtelingen, nog steeds komen er vierduizend vluchtelingen per dag Duitsland binnen. Kan het zo doorgaan?

'Ik kom niemand in Duitsland tegen die zegt: wat er in 2015 is gebeurd, kan ook in 2016. Duitsland is de greep op het geheel echt kwijt. Er is nu ook een migratiestroom vanuit Marokko en andere landen op gang gekomen, die zich mengt met de vluchtelingenstroom. Hoe ga je dat allemaal uit elkaar houden? Intussen blijven we van Erdogan verlangen wat we zelf zeggen niet meer te kunnen: de grenzen bewaken. Maar wat voor belang heeft Erdogan erbij om Europa in deze situatie van verdeeldheid te redden? Hij weet dat Turkije de komende twintig jaar geen lid van de Europese Unie zal worden, dus hij heeft helemaal geen belang bij een sterke Unie.

'Vooralsnog gebeurt er eigenlijk niets. We besteden de morele vragen waarmee we worstelen uit aan autoritaire regimes. Als je uit politieke onwil je grenzen niet handhaaft, blijkt hoe kwetsbaar je bent voor chantage.'

Bewaken dus, die buitengrenzen?

'We worden omringd door landen in verval, met autoritaire regimes. Als je denkt je voor die wereldwanorde zonder begrenzing open te kunnen stellen, begrijp je niet in wat voor wereld we leven. Ik heb opgezocht hoeveel geld er voor grensbewaking door Frontex wordt uitgegeven. Twintig jaar na Schengen is men pas begonnen, met 12 miljoen euro in 2005. Dan gaat het in 2011 omhoog naar 118 miljoen, vanwege de Arabische Lente. Een jaar daarna wordt er weer flink op bezuinigd: 89 miljoen. En in 2015 was het weer 142 miljoen.

'Je ziet de inconsistentie en het gebrek aan urgentie, maar vooral de minieme omvang: er werkten in 2015 zo'n 350 mensen bij Frontex.'

Waar komt die politieke onwil om de grenzen beter te bewaken vandaan?

Je zou zo graag eens wat meer horen van onze regering. Er is nu geen enkel plan

'Achter de politieke verdeeldheid ligt de morele verlegenheid. Uit naam waarvan zeg je wie wel en wie niet mag komen? Maar als de liberale partijen het nu niet doen, doen de populistische partijen het straks. In Oostenrijk probeert de sociaal-democratische premier, Werner Faymann, het nu door een bovengrens te stellen. Dat zou ook in ons land moeten gebeuren. Het is niet de vraag óf er grenzen worden getrokken, maar door wie. Het politieke midden wordt uit elkaar getrokken tussen open grenzen en gesloten grenzen. Hoe vinden we de middenweg? Daar zou Duitsland leidend in moeten zijn, maar de politieke impasse in dat land is voor iedereen zichtbaar.

'Europa kun je niet maken op basis van dwang. Je zult ook naar de Polen moeten luisteren. Alle afspraken die worden gemaakt, worden niet nageleefd. Dat gaat ook de komende maanden niet gebeuren. En die afspraken staan bovendien in geen enkele verhouding tot de aantallen vluchtelingen waarmee we te maken hebben. Uiteindelijk zal Merkel dus toch een bocht moeten maken.'

Moeten wij ons distantiëren van Duitsland?

'Nou, het Nederlandse voorzitterschap zou moeten zoeken naar een compromis tussen Duitsland en de rest. Ik benijd Rutte niet, de EU is tot op het bot verdeeld. Maar je zou zo graag eens wat meer horen van onze regering. Er is nu geen enkel plan.

'Rutte beweegt steeds mee en stelt geen enkele grens aan het aantal vluchtelingen dat we kunnen opnemen. Tegelijkertijd zegt hij ook: het moet terug naar nul. Hoe lang kun je zo'n spagaat volhouden? Het gaat zeker niet naar nul en we kunnen ook niet in de komende jaren telkens 60 duizend of meer vluchtelingen opvangen. De realiteit ligt ertussenin. Het moet nu gaan over de moeilijke vraag hoeveel vluchtelingen Nederland de komende tien jaar redelijkerwijs zou kunnen opnemen.'

Aan welke aantallen denkt u?

Afgaande op de opvang in de laatste decennia zou je zeggen dat Nederland goed gemiddeld per jaar tussen de 20- en 30 duizend vluchtelingen zou kunnen opvangen. We moet kijken naar de ideeën daarover in Oostenrijk, die in dezelfde richting gaan.

'Het open einde dat we nu hanteren leidt op den duur tot vertwijfeling bij de mensen die van goede wil zijn. In een dorp van 10 duizend inwoners is wellicht heel veel steun voor 300 asielzoekers, maar dan moet je niet met 1.500 mensen aankomen. Zo wordt het maatschappelijke midden uiteen getrokken.'

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Rutte wordt nergens op aangesproken. Hij noemde de afspraak met Turkije een grote doorbraak.

'Ja, dat was in november. En nu zegt hij weer dat we in twee maanden het probleem moeten oplossen. Allemaal bezwerende opmerkingen zonder een plan, zonder een horizon. Het vertrekpunt moet zijn: dit is de omvang van de humanitaire verplichting die we aankunnen. Vervolgens investeren in de regio en daar de opvang verbeteren. En de buitengrenzen bewaken.'

Bent u somber of toch positief over de toekomst van Europa?

Velen voorspelden dat de euro zou mislukken, en nu dat Schengen ineenstort. Maar de belangen om het bij elkaar te houden zijn groot. De grote uitdaging van de Europese Unie is of men, nadat een ruimte van vrijheid is gerealiseerd, nu een ruimte van bescherming tot stand kan brengen.

'Kan de EU de bescherming bieden die nationale staten op een aantal terreinen niet meer kunnen bieden? Je hoopt dat het bewustzijn ontstaat dat de Italiaanse grens ook de Nederlandse grens is.

'De eerste vijftig jaar van de Europese integratie ging het over binnengrenzen, denk aan de Frans-Duitse verzoening. Als het goed is zal het de komende vijftig jaar vooral gaan over de buitengrenzen, over de plaats van Europa in de wereld.'

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.