Deze foto van een rokende man in schoonheidssalon voor mannen (New York, 1941, fotograaf onbekend), is één van de beelden die het Nationaal Archief beschikbaar stelt via hun eigen site
Deze foto van een rokende man in schoonheidssalon voor mannen (New York, 1941, fotograaf onbekend), is één van de beelden die het Nationaal Archief beschikbaar stelt via hun eigen site © Nationaal Archief

Digitaliseren Nederlands erfgoed 25 miljoen te duur

Materiaal nog niet beschikbaar voor publiek

Het digitaliseren van honderd jaar Nederlandse foto-, film-, radio- en tv-geschiedenis heeft 25 miljoen euro meer gekost dan verwacht. Het gedigitaliseerde erfgoed zou bovendien direct beschikbaar worden voor het publiek, maar dat is niet gelukt.

Het Nationaal Archief stelt 400.000 beelden beschikbaar via hun eigen site, via gahetna.nl en Flickr en Wikimedia Commons. In totaal digitaliseerde het Nationaal Archief bijna 1 miljoen foto’s in het kader van erfgoedproject ‘Beelden voor de Toekomst’. Door een deal met een auteursrechtenorganisatie kunnen vrijwel alle beelden worden getoond. Kijken staat vrij, maar gebruik van de beelden kan alleen met toestemming van de rechthebbenden. Tot 13 juli is een keuze uit het materiaal te zien in de tentoonstelling Blikvangers in het Nationaal Archief in Den Haag. Het instituut toont daarin 450 historische fotoprints uit van de afgelopen 170 jaar.

Maandag wordt in Hilversum het resultaat gepresenteerd van het project 'Beelden voor de Toekomst'. Het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, het Nationaal Archief, Eye Filmmuseum en Stichting Nederland Kennisland digitaliseerden gezamenlijk 2,5 miljoen oude foto's en bijna een half miljoen uur aan film- en geluidsbanden.

Het megaproject begon in 2007. Het doel: het veiligstellen en conserveren van het bijzondere materiaal en dit online toegankelijk maken voor onderwijs, particuliere geïnteresseerden en commercieel gebruik. Uit een verslag dat komende maandag gepresenteerd wordt bij Beeld en Geluid (het archief met onder meer de programmas van de publieke omroep NPO) blijkt dat die openbaarmaking voor slechts een klein deel is geslaagd.

Fotografie is van alle genres nog het best vindbaar, zo blijkt. Een kwart van de foto's is zichtbaar op internet. Van het videomateriaal, zoals oude televisieprogramma's, is slechts 2 procent online te vinden en 15 procent beschikbaar voor onderwijs. Van oude radioprogramma's en ander audiomateriaal is minder dan 1 procent toegankelijk via het net.

Grasduinen

Juist toegankelijkheid was belangrijk, zegt Paul Keller, partner in het project en vicevoorzitter van Kennisland, een denktank voor maatschappelijke vernieuwing. ''Beelden voor de Toekomst' krijgt veel meer impact als mensen kunnen grasduinen in het erfgoed. Nu kan een groot deel van de bevolking niets met het materiaal.'

Het tegenvallende resultaat is volgens betrokkenen te wijten aan het auteursrecht. Het recht op publicatie ligt vaak niet bij de archiefdiensten, maar bij de makers of hun nabestaanden. Het opsporen van de rechthebbenden bleek een tijdrovende klus, zegt Walter Swagemakers, projectleider collecties bij Eye.

'Beelden voor de Toekomst' heeft het uitpluizen van die rechten behoorlijk onderschat, zegt Lucie Guibault, auteursrechtenspecialist aan de Universiteit van Amsterdam. Zij begint in mei aan een onderzoek naar het publiek toegankelijk maken van audiovisueel erfgoed. 'Men heeft niet voldoende geld gereserveerd voor het vrijmaken van de auteursrechten. Bijna alles is gebruikt voor de restauratie en digitalisering.'

Het project zou 154 miljoen euro kosten, was de voorspelling in 2007. 'Beelden voor de Toekomst' kreeg dat bedrag van het Fonds Economische Structuurversterking (FES) van het ministerie van Financiën. Beloofd was wel dat 64 miljoen euro zou terugvloeien naar FES, door het materiaal uit te baten via educatieplatforms en video on demand. De kosten zouden zo worden beperkt tot 90 miljoen euro.

Die belofte bleek voorbarig. Eventuele opbrengsten zouden vooral ten goede komen aan rechthebbenden, in plaats van het project en FES. Keller van Kennisland: 'Video op internet stond nog in de kinderschoenen toen het plan werd gemaakt. Wij dachten dat mensen best wilden betalen voor video, maar dat bleek niet zo te zijn.'

In 2010 bleek dat 'Beelden voor de Toekomst' niet kon voldoen aan de terugverdienverplichting. Hierdoor ontstond een gat van 64 miljoen euro. Besloten werd om 39 miljoen euro te bezuinigen op het project. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) bleek bereid een aanvulling te doen van 25 miljoen euro. Nederland zou immers een voorlopersrol in Europa krijgen op het gebied van digitaliseren van historisch audiovisueel materiaal, aldus staatssecretaris Halbe Zijlstra van OCW in 2010.

Miljoen foto's

Alleen het Nationaal Archief slaagde erin de collectie van bijna een miljoen foto's te ontsluiten voor het publiek. Het instituut sprak af met auteursrechtenorganisatie Pictoright dat hij bijna alle gedigitaliseerde foto's mocht tonen op zijn website. De rechten van eenderde van de collecties waren al eigendom van het archief. De foto's in die collecties zijn nu vrij te gebruiken via de site van het Nationaal Archief.

Beeld en Geluid en Eye, die al het televisie-, geluids- en filmmateriaal digitaliseerden, konden niet zo'n centrale afspraak maken. De auteursrechten bleken bij talloze partijen te berusten. 'De Auteurswet is nu eenmaal lastig', zegt Tom de Smet, hoofd collecties bij Beeld en Geluid.

Zowel Eye als Beeld en Geluid pleit voor meer uitzonderingen op het auteursrecht op historisch materiaal. Swagemakers van Eye: 'We zouden graag meer speelruimte hebben om oude films openbaar te maken. De wetgever zou daar iets op moeten vinden.'