1037257
Scene uit de film Highlander II: The Quickening met Christopher Lambert en Virginia Madsen. © ANP

'Eeuwig jong? Dat kan (soort van)'

Op de vraag waarom sommige mannen na verloop van tijd hun vrouw voor een jonger exemplaar inruilen, zijn al verschillende antwoorden gegeven, onder meer vanuit de biologie. Maar misschien zijn er nog meer antwoorden mogelijk. Het zou namelijk zomaar kunnen dat deze mannen in feite echte romantici zijn. Dat betoogt schrijver en filosoof Jan Drost.

Als het op de liefde aankomt, meten mensen zichzelf behalve roze brillen ook graag eeuwigheidsbrillen aan. Het is alleen jammer dat mensen zelf zo schraal afsteken bij hun ideaal van de eeuwige liefde. Terwijl zij door de jaren heen ouder worden en zichtbaar beknabbeld raken door de tanden van de tijd, blijft het ideaal overeind.

Om helder te krijgen wat die eis van eeuwigheid precies inhoudt, is het belangrijk te begrijpen dat mensen eigenlijk geen besef van eeuwigheid kunnen hebben. Eeuwigheid is tijdloosheid, een toestand van volkomen tegenwoordigheid, een alomtegenwoordig nu. Maar bij zoiets kunnen wij ons, gezien ons bouwmateriaal, niets voorstellen. Als een mens aan eeuwigheid denkt, denkt hij gewoon aan een heleboel tijd en niet aan tijdloosheid. Niet aan eeuwig dus, maar aan eeuwigdurend. En dat is iets heel anders. En bovendien, en dat is het merkwaardige, willen mensen tijdens die eeuwige duur hetzelfde blijven, willen zij met andere woorden zelf stilstaan. Een duren dus dat van geen enkele invloed op henzelf is. Eeuwigdurende stilstand. Een niet alleen onmogelijk maar ook vreselijk idee.

Highlander
Een film die dit probleem mijns inziens inzichtelijk probeert te maken is Highlander, uit 1986. Als je voorbijgaat aan het slechte acteerwerk en de tergende synthesizergeluidjes - wat een prestatie op zichzelf is - zie je een populaire actiefilm waarin men geprobeerd heeft ideeën over sterfelijkheid en onsterfelijkheid te verwerken. Connor MacLeod (gespeeld door Christopher Lambert) is geboren in 1518 en loopt op de een of andere manier in de twintigste eeuw nog steeds op aarde rond. Hij is onsterfelijk. Dat wil zeggen, hij is op een volwassen leeftijd blijven steken en blijft maar leven. De enige manier om hem te doden is door hem te onthoofden.

De grote liefde van Connor heet Heather. Zijn koosnaam voor haar is Blossom. Heather is net als wij een sterfelijke. Connor blijft bij haar en zij delen hun leven, maar zij wordt ouder en ouder en hij blijft stilstaan, dwars door de jaren heen. Ze blijven kinderloos (onsterfelijken kunnen namelijk geen kinderen krijgen). Uiteindelijk zit hij als een jonge man aan het sterfbed van een oude vrouw. Zoals wel meer onsterfelijken, besluit hij nooit meer zoveel van iemand te houden. Begrijpelijk. Omdat hij het niet kan aanzien haar te zien verdwijnen. Op de achtergrond horen we de muziek van Queen: 'There's no time for us, there's no place for us... Who wants to live forever?... This world has only one sweet moment set aside for us... Who dares to love forever, when love must die?'

Een schijn van stilstand
Wij sterfelijken halen allerlei toeren uit om op de een of andere manier in ons kortstondige bestaan een soort van eeuwigheid te bereiken. Dat wil zeggen: een schijn van stilstand in de duur.

Op de vraag waarom sommige mannen na verloop van tijd hun vrouw voor een jonger exemplaar inruilen, zijn al verschillende antwoorden gegeven, onder meer vanuit de biologie. Maar misschien zijn er nog meer antwoorden mogelijk. Het zou namelijk zomaar kunnen dat deze mannen, hoe verguisd ook door vrouwen van een zekere leeftijd, in feite echte romantici zijn. Ze laten zich namelijk leiden door het romantische ideaal van altijd en eeuwig, wat in hun ogen zoveel betekent als: altijd mooi en eeuwig jong. En net als romantici zoeken zij naar een belichaming van hun ideaal: een vrouw. Een altijd en eeuwig mooie en jonge vrouw. Bestaat die? Nee. De zoektocht lijkt hiermee ten einde. Maar niet voor koppige idealisten. Als een mooie, in de tijd stilstaande vrouw niet bestaat, dan doen we gewoon alsof.

Jonge vrouw
Eeuwigheid is zowel een misverstand als een wanhopige eis, voor de inwilliging waarvan sommige mannen steeds weer een jonge vrouw nemen. Als het verwoestende werk van de tijd zichtbaar wordt en hun huidige geliefde er lijntjes bij krijgt die niet binnen het oorspronkelijke ontwerp passen, is het moment aangebroken voor een zogenaamde stap terug in de tijd. Bestaat de Teletijdmachine? Nee. Bestaan er vrouwen die jonger zijn dan hun gerimpelde geliefde? Ja. Door hun oude, ouder wordende vrouw in te ruilen voor een nieuw en jonger 'exemplaar', hebben zij een manier gevonden om ervoor te zorgen dat voortdurend vers vlees de mal van hun ideaal opvult. Een beetje zoals met die plastic vormpjes die je vol met klei moet stoppen en waarmee je steeds hetzelfde poppetje kunt maken.

De vraag bij mannen die steeds weer een jonge vrouw nemen, is wie zij dan precies nemen. Het heeft er in elk geval de schijn van dat het hen niet echt om iemand te doen is. Alsof zij niet zozeer iemand, als wel een representant van een leeftijdsgroep, een exemplaar van een soort willen. Het verlangen naar eeuwige schoonheid is beslist menselijk, evenals het verlangen dat de schoonheid en jeugd van onze geliefde eeuwig zullen zijn. Iets anders is het wanneer wij gaan proberen deze eeuwige schone te ensceneren door middel van wisselende spelers. Onnodig te zeggen dat het niet bepaald eerlijk is deze strijd tegen de tijd over de mooie, jonge ruggen van anderen te willen uitvechten. De tijd is in die zin rechtvaardig, dat wij er allemaal aan ten prooi vallen. Waarom daar eigenhandig een dosis onrechtvaardigheid aan toevoegen?

Een complicerende factor is dat er te allen tijde een verraderlijk perspectief op de loer ligt, namelijk het zichtbare feit dat er altijd jonge vrouwen zijn. Er zijn altijd jonge vrouwen! Dat lijkt toch verdacht veel op eeuwigheid. En dat is het ook, ongeveer. Het is de eeuwigheid van de leeftijdsgroep. Terwijl ieder mens in zijn leven de opeenvolgende leeftijden doorloopt en zo van jong naar oud beweegt, zijn er tegelijkertijd altijd mensen van twintig, van eenentwintig, van drieëntwintig enzovoorts. Daardoor kan in onze ogen de bedrieglijke illusie ontstaan dat er mensen zijn die altijd dezelfde leeftijd hebben. Dat iedereen stilstaat behalve wij. Terwijl het in werkelijkheid steeds andere mensen zijn die diezelfde leeftijd hebben. Die mooie meisjes van toen zijn opgeschoven naar de volgende leeftijd, en de volgende, en de volgende. Hun plaats in de leeftijdsgroep wordt voortdurend door andere mooie meisjes ingenomen. Binnen de stilstand van de leeftijdsgroep is het een komen en gaan.

Dat laatste geldt overigens ook voor de notoire inruilers zelf. Ook zij komen en gaan. Maar misschien wilden zij dat juist vergeten. En niet alleen zij.

Romantisch inruilgedrag
Dat ik over het romantisch inruilgedrag van mannen schrijf, wil niet zeggen dat ik denk dat dit bij vrouwen niet voorkomt. Het gaat om het idee. Maar ik vraag me wel af of deze specifieke vorm van zelfbedrog bij mannen en vrouwen in dezelfde mate voorkomt. Zouden mannen misschien slechter kunnen omgaan met de eindigheid van vrouwen dan andersom? Richten mannen zich te veel op de voorbijgaande kanten van een vrouw? Hechten vrouwen meer aan de blijvender kanten van een man? Als dergelijke verschillen er inderdaad zijn, zouden mannen nog wel eens een hoop van vrouwen kunnen leren.

Wellicht is dit alles een reden waarom mensen graag geloven in de vervangbaarheid van hun geliefde. Ze houden zich voor dat ze met een ander net zo gelukkig zouden kunnen zijn, omdat het beangstigend is zich te moeten realiseren dat ze voor liefde en geluk afhankelijkheid zijn van een uniek, eenmalig en eindig wezen. En dat als hij of zij wegvalt, ze dit geluk en deze liefde nooit meer zullen ervaren. Liefde is een relatie, als de ander wegvalt, zijn wij er nog. Wij zijn er nog, en wij kunnen nog liefhebben. Maar niet meer die ene. Nooit meer die ene, van wie er hoe dan ook maar een is.

Jan Drost is schrijver en filosoof.