Peter Sarsgaard als Stanley Milgram.
Peter Sarsgaard als Stanley Milgram. ©

Milgram-biopic is ongewoon en intrigerend

Het is knap dat Experimenter ondanks de opzettelijke kunstgrepen evenwichtig blijft en nooit in pretenties ontspoort. De film zelf lijkt ook een test van de gehoorzaamheid. In hoeverre laat de kijker zich meeslepen?

Steeds weer krijgt sociaal psycholoog Stanley Milgram vragen over zijn achternaam. Beleefd, maar ook lichtelijk vermoeid, legt hij dan uit dat 'Milgram' Hebreeuws voor 'granaatappel' is. 'Een van de zeven vruchten in de Bijbel', voegt hij eventueel nog toe.

Nog vaker moet Milgram het gehoorzaamheidsexperiment verdedigen dat hem beroemd en berucht heeft gemaakt. En ook dan moet hij kalm blijven, vriendelijk doen. Klopt het dat hij honderden proefpersonen voorspiegelde dat ze hun (onzichtbare) medeparticipant almaar hoger oplopende stroomstoten moesten geven zodra deze een vraag incorrect beantwoordde? Is het waar dat verreweg de meeste proefpersonen doorgingen met straffen, ook als de schokken 450 volt bedroegen, de ander kreunde van pijn of zelfs stilviel? Wat wilde Stanley Milgram bewijzen met het naar de Holocaust verwijzende onderzoek, en hoe traumatisch was het voor de deelnemers?

Roem, controverse en nasleep

Experimenter Drama Regie: Michael Almereyda. Met: Peter Sarsgaard, Winona Ryder, Jim Gaffigan, Edoardo Ballerini, John Palladino, Kellan Lutz. 98 min., in 9 zalen.

Het zijn vragen die Milgram (Peter Sarsgaard) blijven bezighouden wanneer hij in het fascinerende historische drama Experimenter vanuit het hiernamaals zijn loopbaan napluist. 'Het leven kan alleen achterwaarts begrepen worden, maar het moet voorwaarts worden geleefd', citeert hij de Deense filosoof Søren Kierkegaard, als motto voor een aantal sleutelscènes: het legendarische experiment, in 1963 voor het eerst uitgevoerd op de universiteit van Yale, in 1974 knullig verfilmd; Milgrams kennismaking met zijn latere echtgenote en werkpartner Alexandra (Winona Ryder); controverse en nasleep, roem, overige experimenten.

Een gewone biografie van Milgram (1933-1984) is Experimenter niet geworden. Regisseur, scenarist en producer Michael Almereyda blijft weliswaar dicht bij de feiten - ook de echte Milgram schijnt (opzettelijk?) te zijn vergeten dat zijn naam niet een Hebreeuwse, maar Jiddische oorsprong had - maar verpakt ze op een hoogst onconventionele manier. Terwijl Milgram het neplaboratorium van zijn experiment zeer geloofwaardig inricht, van de stofjassen tot de stroommachine, is de film vaak juist opvallend artificieel. De personages lopen door overduidelijk geprojecteerde decors en Milgram wendt zich à la House of Cards rechtstreeks tot het publiek. Soms achtervolgd door een olifant.

Prikkelend eerbetoon

'Het experiment vereist dat u doorgaat. U hebt geen keuze'

Het experiment van Milgram uit 1963 is even legendarisch als omstreden; redenen genoeg voor een speelfilm. De relativeringen die u daarin niet terugvindt, leest u in dit achtergrondartikel (+).

Aldus wordt Experimenter ook zelf een intrigerend experiment in gehoorzaamheid: in hoeverre laat je je als toeschouwer door het nog altijd relevante verhaal meeslepen? Wanneer haak je af vanwege de moedwillige kunstmatigheid van het geheel? Die tegenpolen zijn ook in het acteerwerk vertegenwoordigd. Terwijl Ryder Milgrams echtgenote Alexandra innemend naturel vertolkt, speelt Sarsgaard het hoofdpersonage lichtjes overdreven, bedremmeld en kromgetrokken. Uiteindelijk draagt hij zelfs een nepbaard die zo uit de feestwinkel afkomstig lijkt.

Knap dat Experimenter ondanks die opzettelijke kunstgrepen evenwichtig blijft en nooit in pretenties ontspoort. Almereyda was duidelijk geïnspireerd door de ietwat tragische Milgram, die tijdens de aftiteling heel even in het echt te zien is, in grofkorrelig archiefmateriaal. Een mooi besluit van een prikkelend eerbetoon.