Bonte verzameling stijloefeningen 'Wie begint aan een experimentele film, stuit onherroepelijk op ongeloof'

De film schieten is één, maar wat er in Studio 1 daarna met het celluloid in het chemicaliënbad gebeurt, is twee....

MISBRUIK VAN het materiaal? Het heeft er wel wat van, maar ach, echt gewelddadig kan de Nederlandse filmproducent Karel Doing (1965) zijn krasse methode ook weer niet noemen. Het vlekkeloze resultaat van een film die in het laboratorium door een machine glijdt, is op deze manier inderdaad uitgesloten - maar wat dan nog?Het Britse cineastenpaar Damon Barr & Marie Anne Ferral had nou eenmaal niet de beschikking over een laboratorium, terwijl de esthetische fijngevoeligheid die daar aan de dag wordt gelegd vermoedelijk ook helemaal niet bij hun plannen past. Juist daarom gingen ze bij Doing te rade.'Als je geen professionele spullen hebt voor het ontwikkelen van je materiaal, knip de belichte films dan in stukjes en stop die in een fles met chemicaliën. Flink schudden. Klaar' Dit was de tip die Barr & Ferral uit Nederland ontvingen, inclusief natuurlijk een recept voor de precieze samenstelling van die flessengeest.Doing: 'Zij hebben dat gedaan op deze manier en het ziet er heel ruig uit, wat uitstekend van pas komt, omdat ze vóór de camera ook nogal fysiek tekeer gaan.'De inspanningen van Barr & Ferral verschijnen op het filmdoek als Visitations: visioenen waarin het vuur hoog oplaait, sensuele vrouwen voorbij deinen en moddermannen zichzelf verliezen in een rituele paring, die wordt bekrachtigd door een steeds dwingender beat.Alleen een spastische zombie deinst terug voor het destructieve vertoon van liederlijkheid. De kijker krijgt die kans niet eens: hij wordt overrompeld door de razende montage van beelden in een felle, chemisch oranje gloed.Visitations duurt zo'n tien minuten, maar gaat op in een film van anderhalf uur. De vurige 'clip' is één van de negen bijdragen aan Rainbow Stories: een initiatief van de Rotterdamse filmwerkplaats Studio 1. Dit 'atelier' gaf negen cineasten uit binnen- en buitenland het materiaal voor een korte film op zwartwit Super 8. De episoden zijn achteraf voorzien van telkens een andere kleur uit het spectrum en samengevoegd op 16 mm. Ze ontstonden in samenspraak met Karel Doing, de oprichter en coördinator van Studio 1.In de zeven jaar dat zijn kunststichting bestaat, heeft Doing zich, behalve als zelfstandig kunstenaar en cineast, allengs meer ontwikkeld als producent en voorvechter van het experiment.Hij spreekt uit ervaring: 'Zodra je begint aan een korte of experimentele film, stuit je onherroepelijk op andermans ongeloof. Producenten en fondsen laten zich het liefst overtuigen door een kant en klaar scenario, wat je ze moeilijk kunt bieden als je wilt improviseren. In je eentje ben je tegenover het reguliere circuit erg klein.'Doing heeft Studio 1 opgericht om collega's met elkaar in contact te brengen, uitgaande van het motto: 'samen sterk'. Rainbow Stories is de derde compilatiefilm waartoe hij de aanzet gaf. 'Onze producties laten de makers alle vrijheid, maar zorgen ook voor samenhang. Door een aaneenschakeling van hun werk kunnen we de lengte van een speelfilm bereiken', verklaart Doing. Met dergelijke 'avondvullende voorstellingen' hoopt hij alsnog door te dringen tot het publiek dat verknocht is aan het pluche comfort van bioscoopzalen buiten de marge.De titel Rainbow Stories is ontleend aan de gelijknamige verhalenbundel van de schrijver en oorlogscorrespondent William T. Vollmann. De film weerspiegelt niet zozeer de inhoud, alswel de opzet van dit boek, waarin Vollmann diverse stijlen en onderwerpen naast elkaar beproeft. Via een associatief verband nemen zijn verhalen stuk voor stuk één van de kleuren uit het spectrum aan.Ook de film Rainbow Stories is een bonte verzameling stijloefeningen, die als het ware wordt overkoepeld door de regenboog. De negen verschillende cineasten wisten van elkaar niet wat zij deden, maar blijken in het kleurenscala opvallend vaak enigerlei mystieke of spirituele dimensie te hebben ontwaard. Ze trachten de oerkrachten te evenaren in een warreling van abstracte beelden, of in virtuoze registraties van wolkenluchten en boomtoppen in de wind.In Under the Blue Grain van de Britse Tina Keane woedt een donkerblauwe sneeuwstorm, die tegelijkertijd wordt aangewakkerd door de grove korrel van de Super 8-film en de flitsende spikkeltjes van videosneeuw. De Nederlandse BarBara Hanlo daarentegen maakte dankbaar gebruik van het zwiepen der takken, toen het weer omsloeg op de Disibodenberg in Duitsland, waar zij in een kloosterruïne op zoek ging naar de geest van de middeleeuwse zieneres Hildegard von Bingen.A Wind Rose is het gedramatiseerde verslag van Hanlo's 'bedevaart' naar dit oord, met afwisselend beelden van de snelweg en een performance van de kunstenares Anet van de Elzen in de kloosterruïne. Het filmpje mondt uit in een abstract beeld van een 'zandkogel': een oplichtende cirkel die als verdwijnpunt kan fungeren, maar ook als kiem van een nieuw begin. A Wind Rose baadt in een stralend, zeer groeizaam groen: de kleur van de vruchtbaarheid.Hanlo heeft zich de afgelopen jaren gespecialiseerd in het chemisch 'omkleuren' van zwartwit foto's. Onlangs heeft ze er een boekje over uitgebracht onder de titel Coloured black and white. Bij monde van de Egyptische godin Isis brengt Hanlo in dit geschrift een ode aan de magie van het alchemistische proces, maar ze omschrijft die gang van zaken ook nauwkeurig in een verzameling recepten.Doing vroeg Hanlo haar onderzoek in te zetten voor Rainbow Stories - en Hanlo vond dat een uitdaging. Bij haar eerdere films, zoals het schrijversportret van haar oom Jan Hanlo, en die man ben ik zelf (1991), deed ze wel ervaring op met low budgets, maar een no budget film was nieuw voor haar. 'Zoals Karel over zijn ideeën spreekt en ze uitvoert, dat vind ik heel innemend. Het risico op beschadigingen is in zijn studio groter dan in een laboratorium, maar het biedt wel vrijheid dat hij zelf de apparatuur heeft om te printen.'Voor de chemische omkleuring van A Wind Rose namen Doing en Hanlo veel proeven samen. 'Het is vrij eenvoudig films om te kleuren door ze af te drukken via een filter,' zegt Hanlo, 'maar ze door een bad chemicaliën halen is een kwetsbare methode. Je werkt met de originele beelden en kunt nooit exact voorspellen hoe de kleur daarop ingrijpt. Als badkuip gebruikte ik een stuk dakgoot van pvc, één meter lang. Een Super 8-film past daar precies in. Tenminste, als je hem voorzichtig in lussen legt.'Doing: 'Om de effecten te controleren maakten we tussendoor steeds prints, en vaak hebben we dezelfde beelden een aantal keren behandeld, zodat zij kon kiezen uit de resultaten en we de behandeling konden aanpassen. Soms krijg je een hele regelmatige gloed, maar het beeld kan ook gaan solariseren, zodat het er half negatief en half positief uitziet.'Hanlo heeft dergelijke vervormingen aangewend ter ondersteuning van haar verhaal. De vlekken en wolken van kleur verlenen A Wind Rose een onwerkelijke atmosfeer, alsof Hildegard von Bingens 'visioen van het levende licht' uitstraalt over de snelwegen en de kloosterberg.Het grootste contrast met deze experimentele toepassing van Super 8 vormt de laatste episode in Rainbow Stories: Saint van Bavo Defurne uit België. Saint is net een korte speelfilm. Je kunt er nauwelijks meer aan af zien dat hij is gemaakt met het ouderwetse materiaal van de amateur.Er treden heuse acteurs in op, halfnaakt of gehuld in historische kostuums. Deze jonge mannen, als filmsterren zo mooi, figureren in een homo-erotisch portret van Sint Sebastiaan, die zijn onafwendbare einde manmoedig doorstaat. Zolang de pijlen op hem af suizen, houdt hij zijn hoofd recht, gadegeslagen door zijn moordenaars en wat kleine jongens die in het struikgewas hun adem inhouden tot het bloed traag over de welgevormde borstkas druipt.Saint is een 'donkerrode jongensdroom', geheel in de heroïsche stijl van grote voorbeelden als Riefenstahl en Pasolini. Defurne kon er zich een relatief duur type film voor veroorloven, dankzij subsidies van de Belgische overheid. Die honoreerde zijn aanvraag voor een bijdrage aan Rainbow Stories, terwijl Studio 1 de productie van die hele 'episodenfilm' moest zien te realiseren zonder steun van het Nederlandse filmfonds.Karel Doing: 'De erkenning door die Belgische fondsen was een hele merkwaardige ervaring, te meer omdat niet Defurne's scenario voor Saint, maar het concept van Rainbow Stories daarbij de doorslag gaf. Via een omweg was dat voor Studio 1 toch ook een bevestiging.'