Demissionair minister Jeroen Dijsselbloem (Financiën) en president van de Algemene Rekenkamer Arno Visser bieden het Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016, het Rijksjaarverslag 2016 (de jaarverslagen van alle ministeries) en de Verantwoordingsbrief aan Tweede Kamer-voorzitter Khadija Arib aan.
Demissionair minister Jeroen Dijsselbloem (Financiën) en president van de Algemene Rekenkamer Arno Visser bieden het Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016, het Rijksjaarverslag 2016 (de jaarverslagen van alle ministeries) en de Verantwoordingsbrief aan Tweede Kamer-voorzitter Khadija Arib aan. © ANP

Verantwoordingsdag: staatsschuld 32 miljard lager, digitale beveiliging dramatisch, effecten beleid onduidelijk

De derde woensdag in mei is 'Gehaktdag' in Den Haag. De Algemene Rekenkamer velt dan haar jaarlijkse oordeel over het functioneren van de rijksoverheid. Het is dat het economisch tij meezit, want Den Haag komt er dit jaar slecht van af.

Financieel zit het meer dan goed met de rijksoverheid, bezweert demissionair minister van Financiën, Jeroen Dijsselbloem. Maar het Rijk heeft weinig aan een lagere staatsschuld, minder zorguitgaven en een begrotingsoverschot als de organisatie wankelt. En dat doet het, zegt de Algemene Rekenkamer, de controleur van de overheidsfinanciën. Erger: 'Den Haag' geeft vele miljarden uit, maar heeft geen idee wat het daarmee bereikt.

Het is weer Gehaktdag een omgekeerde Prinsjesdag. Op die derde woensdag van mei kijkt de politiek terug. Kabinet en Rekenkamer oordelen op deze Verantwoordingsdag over de financieel-economische overheidsprestaties van het afgelopen jaar. Met de dertig jaarverslagen van de rijksoverheid (ministeries, fondsen en EU-gelden) en de dertig beoordeling ervan door de Rekenkamer kan het volgende kabinet zijn voordeel doen. Wat is goed en wat niet?

WAT GOED GAAT: HET GELD

De staatsschuld is nog wel te hoog naar Brusselse normen

Staatsschuld kleiner dan gedacht

De staatsschuld blijkt vorig jaar 32 miljard euro minder te zijn dan wat het kabinet op Prinsjesdag nog dacht: 434 miljard euro, zo'n 26 duizend euro per Nederlander, zo maakte Dijsselbloem woensdag bekend. De meevallende schuld dankt het kabinet aan een onverwacht hoge opbrengst voor verkocht staatsbezit ABN Amro, verzekeraar ASR en Propertize, de vastgoedtak die bankverzekeraar SNS Reaal naar de rand van de afgrond bracht.

De staatsschuld is nog wel te hoog naar Brusselse normen: 62,3 procent van het bruto binnenlands product, waar de Europese limiet 60 procent is. Naar verwachting zakt de schuld de komende jaren onder die grens.

De Belastingdienst haalde nog nooit zo veel op. 258,8 miljard euro

Dijsselbloem woensdag opgewekt tegen de Tweede Kamer

Nooit zo veel belasting opgehaald

'De Belastingdienst haalde nog nooit zo veel op', zei Dijsselbloem woensdag opgewekt tegen de Tweede Kamer. '258,8 miljard euro.' Voor het eerst sinds 2008 kwam er meer binnen dan het Rijk uitgaf, zowel door onverwacht hoge belastingopbrengsten als onverwacht lage uitgaven.

Schuld en tekort worden in procenten bruto binnenlands product, de omvang van de economie, uitgedrukt. Als die economie meer groeit dan verwacht, dalen schuld en tekort ook meer dan verwacht. Bij het begin van Rutte II ging Dijsselbloem nog uit van een tekort van 1,9 procent in 2016. 'Het werd een overschot van 0,4 procent, oftewel 2,9 miljard.' De PvdA'er had nog meer goed nieuws, zei hij: 'Ook de uitgaven aan werkloosheid waren in 2016 bijna een miljard lager dan verwacht.'

De groei van die zorgbestedingen was vorig jaar minder dan de groei van de economie

Zorgkostenstijging valt alweer mee

Weliswaar gaf het kabinet meer uit aan de zorg 'zoals ieder jaar', zei Dijsselbloem, 'maar het was 2 miljard minder dan verwacht'. Totale zorguitgaven: 72,6 miljard. De groei van die zorgbestedingen was vorig jaar minder dan de groei van de economie. 'Dat is uitzonderlijk, want de hard groeiende zorguitgaven hingen jaren als een donkere wolk boven de houdbaarheid van onze financiën.' De lagere kosten komen voor rekening van de curatieve zorg, waaronder ziekenhuizen, geneesmiddelen, medische hulpmiddelen, wijkverpleging en ggz vallen. Zorgakkoorden en een betere verdeling van werkzaamheden tussen ziekenhuizen drukken de kosten ook.

WAT NIET GOED GAAT: DE ORGANISATIE

De vertrekregeling waarmee verkeerde belastingambtenaren de Belastingdienst verlieten, is volledig uit de hand gelopen

Grote problemen bij Belastingdienst

Dat het economisch beter gaat en als gevolg daarvan de overheidsfinanciën opknappen, wil niet zeggen dat de inning van alle inkomsten vlekkeloos verloopt. De Belastingdienst is daarvoor verantwoordelijk. Maar daar, zegt Rekenkamerpresident Arno Visser, 'zien we over de hele linie problemen'.

Het ministerie van Financiën en staatssecretaris Wiebes hebben geen greep op de Belastingdienst. De computersystemen zijn verouderd, al werken ze wel. De vertrekregeling waarmee de verkeerde belastingambtenaren te snel met te veel geld de Belastingdienst verlieten, 'is volledig uit de hand gelopen' en heeft 700 miljoen gekost. Daarmee is het grootste deel van de 1,1 miljard op die bedoeld was om de Belastingdienst bij de tijd te brengen. Dat proces is volgens Rekenkamer-collegelid Francine Giskes nu ook nog gestopt.

Uiteindelijk leggen alle problemen volgens Giskes 'een bom onder de inning van belastinggeld'. Dat is een alarmerende conclusie, want zonder belastinggeld kan een land niet functioneren. Het is tegelijk een waarschuwing voor de formatietafel. Dat het belastingstelsel volledig op de schop moet, is de unanieme opvatting in Den Haag. Maar onder de huidige omstandigheden kan de Belastingdienst dat niet aan.

Rijk heeft kernzaken niet op orde

De organisatie van het Rijk volgens de Rekenkamer: de digitale infrastructuur is slecht beveiligd, een duidelijk personeelsplan ontbreekt en veel computersystemen zijn zorgenkindjes.

'We moeten erop kunnen vertrouwen dat de systemen veilig zijn, dat niet zomaar bruggen en sluizen opengaan', zei Rekenkamerpresident Visser over de beveiligingsproblemen. Wat hem vooral stoort, is dat drie ministers dit ontkennen of bagatelliseren: Kamp van Economische Zaken, Schippers van Volksgezondheid en Hennis van Defensie allen VVD.

Krijgt de burger waar voor zijn belastinggeld? Geen flauw idee

Arno Visser, president van de Algemene Rekenkamer

Personeel van het Rijk werkt onder hoge druk. Er zijn overschotten aan personeel, maar ook tekorten. In de praktijk blijkt er een tekort aan ict'ers, financieel specialisten en slimme inkopers. Door bezuinigingen van RutteI en RutteII verdwijnen nog 9.000voltijdse arbeidsplaatsen op een totaal van 109duizend. Wat precies de 'strategie' is van het Rijk bij het aannemen, scholen en ontslaan van ambtenaren, daarover heeft de Rekenkamer niets kunnen vinden.

Het Rijk slaagt er verder nauwelijks in om systemen rondom bijvoorbeeld belastingen, uitkeringen, opsporing en handhaving tegelijk te onderhouden en te moderniseren. Dure externe krachten worden ingeschakeld en de cultuur is gericht op het voorkomen van missers. Visser: 'Dat werkt verlammend.'

Wat gaat naar gemeenten, provincies, Europa, fondsen en 'instellingen op afstand' controleert de Rekenkamer niet

Beleidsresultaat totaal onbekend

Krijgt de burger waar voor zijn belastinggeld? 'Dat zou toch de hamvraag moeten zijn', hield Visser de Tweede Kamer voor. Het antwoord: 'Geen flauw idee.' 'Den Haag' verzint beleid, formuleert doelstellingen, geeft er geld aan uit en begint. Maar aan het eind van de rit is volledig duister of het beleid heeft gewerkt, of de doelen zijn gehaald.

Dat komt ook doordat de Rekenkamer formeel slechts zicht heeft op 22 procent van alle overheidsuitgaven. Wat gaat naar gemeenten, provincies, Europa, fondsen en 'instellingen op afstand' controleert de Rekenkamer niet.

Overal ontbreekt het volgens Visser aan zicht op beleidsresultaten. Zo is onduidelijk wat de 2,4 miljard voor passend onderwijs heeft opgeleverd. En of de 1,6 miljard die tussen 2005 en 2015 aan de verbetering van de luchtkwaliteit is uitgegeven, zin heeft gehad. 'Zeker, de luchtkwaliteit is verbeterd', zei Visser, 'maar het is onduidelijk of dat het gevolg is van dat overheidsprogramma. Er zijn geen evaluaties en er is geen zicht op het effect van afzonderlijke maatregelen.'

Meer lezen

Het Centraal Planbureau presenteerde gunstige cijfers over de Nederlandse economie. De schatkist knapt op en de werkloosheid daalt. Goed nieuws voor de formatie?

De uit de hand gelopen vertrekregeling van de Belastingdienst is het gevolg van de cultuur bij het orgaan, concluderen onderzoekers.

Ziekenhuizen, burgers en ook de overheid verdedigen zich vaak 'verontrustend' slecht tegen mogelijke aanvallen van cybercriminelen en buitenlandse inlichtingendiensten.