Informateur Edith Schippers ontvangt Klaas Knot (De Nederlandsche Bank), Laura van Geest (Centraal Planbureau) en Manon Leijten (Studiegroep Begrotingsruimte) om het financieel-economisch beeld te bespreken.
Informateur Edith Schippers ontvangt Klaas Knot (De Nederlandsche Bank), Laura van Geest (Centraal Planbureau) en Manon Leijten (Studiegroep Begrotingsruimte) om het financieel-economisch beeld te bespreken. © ANP

Ruime keuze op formatiemenu: 750 voorstellen - maar haast is geboden

Menukaart van beetje bezuinigen en veel uitgeven

Het ministerie van Financiën levert een menukaart voor aan de formatietafel met deze keer niet alleen mogelijke bezuinigingen, maar ook voorstellen om meer geld uit te geven. Dit zijn de opmerkelijkste.

Wil het nieuwe kabinet het land echt veranderen, dan blijkt haast geboden aan de formatietafel. Zeker als de nieuwe coalitie lastenverlichting wil doorvoeren. Veel van de maatregelen die een nieuwe ploeg zal willen nemen, hebben een belastingcomponent. Kleine fiscale wijzigingen kosten de Belastingdienst al gauw een half jaar om door te voeren, complexere veranderingen anderhalf jaar. Dat betekent dat veel plannen in juni duidelijk moeten zijn om ze volgend jaar te laten ingaan.

Deze waarschuwing zit verpakt in twee lijsten die het ministerie van Financiën maandag publiceerde. Het is een handreiking voor kabinetsinformateur Edith Schippers en de onderhandelaars van VVD, CDA, D66 en GroenLinks.

Het gaat om een 'ombuigingslijst' en een 'intensiveringslijst'. Ombuiging is het Haagse eufemisme voor bezuiniging, intensivering voor extra uitgaven. Financiën heeft alle ministeries gevraagd om eigen voorstellen voor beide lijsten.

Nu het economisch herstel definitief is besloot Financiën suggesties toe te voegen voor extra uitgaven

Jaarlijks wordt iets dergelijks gemaakt voor de begrotingsonderhandelingen in het kabinet.Tot dusver was dat alleen een ombuigingslijst. Vorig jaar mei kregen de politieke partijen zo'n menukaart als hulpje bij het schrijven van hun verkiezingsprogramma's. Nu het economisch herstel definitief is, besloot Financiën deze keer voor de formatietafel ook een lijst toe te voegen met suggesties voor extra uitgaven. Het ministerie kwam tot 223 ideeën om méér geld uit te geven en 538 voorstellen die gunstig zijn voor de schatkist.

Die voorstellen gaan alle kanten op. Er zit geen beleid achter en een rode draad ontbreekt evenzeer. Ze zijn ook tegengesteld. Zo staat het afschaffen van de landmacht - wat een bezuiniging betekent van 850 miljoen - tegenover het voldoen aan de NAVO-norm voor defensie-uitgaven, een extra uitgave van 6,8 miljard per jaar.

Extra geld uitgeven gaat de ministeries makkelijker af dan bezuinigen

AOW

Net zo makkelijk stellen de ministeries voor de AOW-leeftijd terug te brengen naar 65 - kost 4,4 miljard euro in 2022; als dat voortaan ook de AOW'ers zelf de premie opbrengen - levert 1,2 miljard op. Chirurgische tandheelkundige hulp en volledige gebitsprotheses gaan op de ene lijst uit het pakket - opbrengst 180 miljoen - en op de andere lijst komt de tandarts in de basiszorgverzekering; dit kost 2,1 miljard.

Extra geld uitgeven gaat de ministeries makkelijker af dan bezuinigen. Als het nieuwe kabinet alle suggesties van de intensiveringslijst ter harte zou nemen, kampt Nederland aan het eind van de komende kabinetsperiode met een tekort van circa 10 procent op de begroting en volgen Brusselse strafmaatregelen.

Begrotingsoverschot

Volgt de volgende regering alleen de bezuinigingslijst, dan baart Nederland internationaal opzien met een begrotingsoverschot van ruim 7 procent. Opgeteld komen de voorstellen voor extra uitgaven uit op bijna 100 miljard euro, terwijl voor een slordige 50 miljard bezuinigingsvoorstellen worden gedaan.

Bij de lijsten zit een bijsluiter met waarschuwingen van het ministerie van Financiën. De maatregelen waarover in de formatie besloten wordt, moeten niet 'geïsoleerd' worden gezien, maar 'in onderlinge samenhang realiseerbaar zijn'. En ook al zijn de plannen uitvoerbaar, invoering ervan kost tijd. 'De capaciteit voor voorbereiding van wetgeving en voor uitvoering door de Belastingdienst is niet onbeperkt.'

De uitgaven stijgen de komende kabinetsperiode met 13 procent naar 84 miljard

Er zijn maatregelen die direct moeten ingaan. Als het bijvoorbeeld maanden duurt voordat de afschaffing van de overdrachtsbelasting bij verkoop van huizen een feit is, staat de woningmarkt stil - in afwachting van dat grote fiscale voordeel.

Ook waarschuwt Financiën voor de zorguitgaven. Hoewel velen denken dat er de afgelopen jaren is bezuinigd op de zorg, namen de zorguitgaven jaarlijks met 1,2 procent toe. Ongeveer gelijk aan de economische groei. Volgens de menukaart van Financiën stijgen de uitgaven de komende kabinetsperiode met 13 procent naar 84 miljard. Dat is jaarlijks 3,4 procent. Dat is het dubbele van de geraamde economische groei, 1,8 groei. Alleen als de akkoorden die minister Edith Schippers met zorgsectoren afsloot en de hervorming van de langdurige zorg worden voortgezet, zal de groei van de zorguitgaven weer gelijke tred houden met de groei van de economie.

Formatie-menu
Bekijk hieronder de voorgestelde investeringen en bezuinigingen, ingedeeld in voor-, hoofd- en nagerechten


De menukaart van een beetje bezuinigen en veel uitgeven

Kilometerheffing
Er zijn tal van manieren om automobilisten per kilometer te laten betalen. Een vlakke heffing van 7 cent per kilometer op alle wegen en ongeacht het tijdstip levert in de ombuigingslijst het meest op. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu voorziet een forse afname van verkeer op de weg 'en daarmee een besparing op aanlegprogramma en wegenonderhoud'.

Deze ongedifferentieerde heffing levert de schatkist veel meer op dan wanneer uit alleen in de spits een bepaald bedrag per kilometer betaald moet worden. Kanttekening: de schatkist krijgt ook 700 miljoen minder aan brandstofaccijns. En het openbaar vervoer stroomt vol.

Btw-tarief
Omdat ze met het oog op consumentenbescherming onder de Geneesmiddelenwet vallen, geldt het lage btw-tarief van 6 procent voor bepaalde (dier)geneesmiddelen, voorbehoedsmiddelen, infusievloeistoffen, inhalatiegassen, verbandmiddelen en medische hulpmiddelen. In de praktijk zijn er nogal wat 'afbakeningsproblemen' of iets wel of niet onder de Geneesmiddelenwet valt. Die kunnen worden opgeheven door voor deze producten het gewone btw-tarief, 21 procent, te hanteren.

Eigen risico
Een heet hangijzer in de campagne, het eigen risico in de ziektekostenverzekering. Nu moet de patiënt eerst 385 euro betalen voor de verzekering ziekenhuisbezoek vergoedt. In de planning loopt dat stapsgewijs op naar 450 euro in 2021. Dat is veel partijen te gortig. Helemaal afschaffen kost 4,8 miljard euro. Omdat de uitgaven aan ziektekosten jaarlijks gedekt moeten worden door de inkomsten, stijgt de premie dan wel 300 euro. Minder rigoureus, verlagen naar 285 euro, kost 1,1 miljard en verlagen naar 185 euro het dubbele. Het maximeren van het eigen risico tot 2021 op 200 euro kost 2,4 miljard.

Basisbeurs
De basisbeurs is in september 2015 afgeschaft. Formatiedeelnemer CDA wil hem weer terug en volgens de ambtenaren kan dat praktisch en juridisch per collegejaar 2019/2020. Ze zien bovendien mogelijkheden om elementen van het huidige leenstelsel te behouden: de lange termijn voor terugbetaling, pas terugbetalen vanaf hoger inkomen, hogere aanvullende beurs. Gaan die voorwaarden er toch aan, dan levert dat de schatkist 200 miljoen op.

Groene brandstof
Het gaat bij deze maatregelen om het met geld extra stimuleren van het gebruik van duurzame brandstof en milieuvriendelijk vervoer. Denk aan laadpalen, biobrandstof voor de luchtvaart, overheidscampagnes om zuinige autobanden te gebruiken, een sloopregeling voor sterk vervuilende scooters, enzovoort. Ook kan de fiets-van-de-zaak weer terugkeren. Dat was een fiscale stimulans van circa 800 euro voor wie eens in de drie jaar een nieuwe fiets koopt. Nadeel: de belastingen worden weer een beetje ingewikkelder.  

Zzp'ers
Met dit voorstel zijn eenmansbedrijfjes zzp'ers verplicht verzekerd bij het UWV tegen ziekte en langdurige arbeidsongeschiktheid. De eerste twee maanden ziekte dekt de verzekering niet, daarna volgt, na keuring, een uitkering op minimumniveau. De premie is aftrekbaar van de belastingen. Een nieuwe wettelijke regeling kan pas in 2021 van kracht worden. Zo'n verzekering zou het kostenverschil tussen werknemer in loondienst en flexkracht moeten verkleinen. Maar dat is alleen als de zzp'er gewild genoeg is om zijn tarieven te verhogen. Bij de zzp'er die moeite heeft opdrachten binnen te halen, gaat de premie ten koste van zijn inkomen. 

Tandarts
Voor jongeren vergoedt de basisverzekering de tandarts wel, voor volwassenen niet. Die sluiten daarvoor massaal aanvullende verzekeringen af. De tandarts in de basisverzekering stoppen is een dure grap, berekent Financiën. Het kost 2,1 miljard euro. Als tegelijk het eigen risico wordt afgeschaft loopt de rekening op naar 2,5 miljard euro. In dat geval, zo opperen de ambtenaren, is het inperken van het aantal behandelingen voor zowel 18-minners als 18-plussers een goed idee. Of een leeftijdgrens in te voeren, of een eigen bijdrage. Het kan overigens op zijn vroegst in 2019, want verzekeraars hebben tijd nodig om tandartsen te contracteren.  

Verpleeghuizen
Om verpleeghuizen te dwingen het gros van hun budget aan zorg te besteden, kan een norm worden opgelegd voor de uitgaven aan 'overhead' oftewel management. Om het management beter op het ziekteverzuim te laten letten kan ook daar een norm voor worden opgelegd. Verpleeghuizen die slechter scoren dan de normen, krijgen minder geld. Financiën veronderstelt dat een kwart van de verpleeghuizen niet aan de normen voldoet en daarom 2 procent minder budget krijgt ofwel 85 miljoen euro. VVD, CDA, GroenLinks, SP, en PvdA hadden dit voorstel in hun programma staan. Drie van deze vijf zitten nu aan de formatietafel.