Het is geen toeval dat de drie grootste Europese leiders kinderloos zijn

Vrouwen worden gestraft voor het krijgen van kinderen, mannen juist beloond

Als Emmanuel Macron zondag de sleutels van het Elysée krijgt overhandigd, hebben de drie grootste EU-landen allemaal een kinderloze leider. Dat is zeer waarschijnlijk geen toeval. Volgens onderzoek hangen carrièresucces en kinderloosheid duidelijk samen, en niet alleen voor vrouwen.

Op de dag dat Emmanuel Macron tot president van Frankrijk wordt verkozen, geeft journalist en antropoloog Joris Luyendijk een raadsel op. 'Wat hebben Macron, Juncker, Rutte, Merkel en May gemeen?', vraagt hij op Twitter. Tja, dat kan van alles zijn. Het zijn allen West-Europese leiders en allen staan aan het roer ondanks populistische tegenstand. Maar Luyendijk zit aan iets heel anders te denken: 'Ze hebben geen kinderen.'

Europese leiders zonder kinderen

Emmanuel Macron, Frankrijk
Theresa May, Verenigd koninkrijk
Nicola Sturgeon, Schotland
Paolo Gentiloni, Italië
Angela Merkel, Duitsland
Xavier Bettel, Luxenburg
Stefan Löfven, Zweden
Mark Rutte, Nederland
Jean-Claude Juncker, Europese commissie

De overeenkomst tussen de Duitse, Franse en Britse leiders valt meer mensen op. In conservatief-christelijke hoek zijn de afgelopen week complete essays aan de kinderloosheid van Europa's machtigste mensen gewijd, en aan het gevaar dat daar van uit zou gaan. 'Europa heeft nog nooit zoveel kinderloze leiders gehad', schreef de omstreden rechtse denktank Gatestone Institute in het weekend dat Macron de verkiezingen won . 'Zij hebben geen enkele reden zich zorgen te maken over de volgende generaties en over de toekomst van hun continent.'

Ik hoop dat mijn eerlijkheid een aantal misvattingen en vooroordelen over kinderloze vrouwen kan wegnemen

Nicola Sturgeon, premier van Schotland

De kinderloze premier van Schotland, Nicola Sturgeon, voelde zich vorig jaar na soortgelijke kritiek zelfs genoodzaakt te onthullen dat ze in het verleden een miskraam heeft gehad. 'Ik hoop dat mijn eerlijkheid een aantal misvattingen en vooroordelen over kinderloze vrouwen kan wegnemen', zei Sturgeon. 'Vooral in de politiek.' De Schotse politica werd ooit op de cover van een tijdschrift naast een babywieg afgebeeld, samen met Angela Merkel en de eveneens ongewild kinderloze Theresa May. In de box lag geen kraaiende baby, maar een stembus.

Kinderloze vrouwen zijn vaak succesvoller in hun beroep dan moeders, terwijl kinderloze mannen het economisch juist minder goed doen dan vaders

Renske Keizer, UHD, Erasmus Universiteit Rotterdam

Op Twitter werd Luyendijks constatering schouderophalend onthaald. 'So what?', 'Dus?', 'Et Alors?', schrijven volgers die geen verband zien tussen hun machtige positie en kinderloosheid.

Maar het wel of niet hebben van kinderen hangt wel degelijk samen met de mate waarin iemand carrière maakt, zegt Renske Keizer, universitair hoofddocent familiesociologie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en bijzonder hoogleraar vaderschap aan de Universiteit van Amsterdam. Zij promoveerde in 2010 op de oorzaken en gevolgen van kinderloosheid, die voor vrouwen en mannen aanzienlijk bleken te verschillen. 'Kinderloze vrouwen zijn vaak succesvoller in hun beroep dan moeders, terwijl kinderloze mannen het economisch juist minder goed doen dan vaders.'

Als je het omdraait krijg je een fenomeen dat ze in de wetenschap de Motherhood Penalty en de Fatherhood Premium noemen, vertelt Keizer. 'Vrouwen worden gestraft voor het krijgen van kinderen, mannen juist beloond.'

Vrouwen gaan minder werken als ze kinderen krijgen, en dat heeft een negatief effect op hun inkomen, vertelt socioloog Sean de Hoon, die vorige maand promoveerde op de invloed van familierelaties en ouderschap op verschillen in inkomen, geluk en gezondheid. 'Dat zie je niet alleen in Nederland, maar eigenlijk overal in Europa.' En niet alleen het salaris van vrouwen lijdt onder het krijgen van kinderen, zegt De Hoon. 'Uit ander onderzoek blijkt dat ook de arbeidsmarktpositie van vrouwen - het prestige van hun functie dus - afneemt wanneer vrouwen moeder worden.'

In West-Europa is eenvijfde van alle vrouwen kinderloos, maar op het allerhoogste niveau - het premierschap dus - bedraag dit percentage ineens 25 procent

De statistieken geven eenzelfde beeld: in West-Europa is eenvijfde van alle vrouwen kinderloos, maar op het allerhoogste niveau - het premierschap dus - bedraag dit percentage ineens 25 procent. Van de 28 EU-leiders zijn er zeven kinderloos: eveneens een kwart. En dan zijn de Schotse premier Sturgeon en de president van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, niet eens meegerekend.

Dat het krijgen van kinderen de carrière van mannen anders beïnvloedt dan die van vrouwen heeft te maken met het verantwoordelijkheidsgevoel dat het vaderschap bij mannen oproept, zegt De Hoon. 'Vaders hebben het gevoel dat zij het gezin moeten onderhouden en gaan daardoor juist harder werken.' Terwijl vrouwen gemiddeld juist minder gaan werken als ze moeder worden, zeker in Nederland.

Waarschijnlijk zijn het vooral de partners, die een positieve uitwerking op mannen hebben. Mannen met een relatie zijn vaak stabieler, gaan gezonder leven en willen kostwinner zijn

Renske Keizer, UHD, Erasmus Universiteit Rotterdam

Die noeste arbeid zien mannen terug op hun loonstrookje, maar Keizer en De Hoon waarschuwen dat dit zeker niet alleen aan hun kroost ligt. Er bestaat namelijk ook zoiets als de Marriage Premium: de positieve invloed van een echtgenoot (of langdurige partner) op de hoogte van het salaris. Keizer: 'Uit mijn promotieonderzoek bleek dat niet het ontbreken van kinderen, maar het ontbreken van een partner de inkomensverschillen tussen vaders en kinderloze mannen verklaarde. Waarschijnlijk zijn het vooral de partners, die een positieve uitwerking op mannen hebben. Mannen met een relatie zijn vaak stabieler, gaan gezonder leven en willen kostwinner zijn.'

Preselectie speelt ook nog een rol, zegt de hoogleraar Vaderschap, want mannen met een slechtere gezondheid en mannen die vaker werkloos zijn maken niet alleen minder carrière, maar hebben ook een kleinere kans om vader te worden. 'Een verklaring uit de literatuur is dat vrouwen deze mannen minder aantrekkelijk vinden om kinderen mee te krijgen.'
 
De Hoon erkent dat het effect van kinderen en een partner soms door elkaar heen lopen. 'Toch zijn er ook aanwijzingen dat kinderen een losstaand effect hebben, maar omdat deze omstandigheden zo vaak samenvallen zouden we het eigenlijk Family Premium moeten noemen. Mannen met een gezin verdienen meer, terwijl mannen zonder kinderen en zonder partner minder succes hebben.' 

Mark Rutte, die behalve succesvol en kinderloos ook nog eens alleenstaand is - voor zover we weten, althans - is pas echt de vreemde eend in de bijt

Wetenschappelijk gezien is het dus prima dat Luyendijk in zijn tweet succes en kinderloosheid met elkaar in verband bracht, maar dat hij daarbij vrouwelijke en mannelijke leiders op één hoop gooide eigenlijk niet. Dat Merkel, May en Sturgeon geen kinderen hebben is voor succesvolle vrouwen namelijk heel gewoon. In plaats daarvan zijn het vooral Macron, Juncker en Rutte die de statistieken verslaan door als kinderloze man de top te bereiken. Feitelijk is onze eigen premier, die behalve succesvol en kinderloos ook nog eens alleenstaand is - voor zover we weten, althans - pas echt de vreemde eend in de bijt.

Vaders raken meer betrokken bij de opvoeding en er zijn minder conflicten over de werkverdeling

Socioloog Sean de Hoon

Dat huisje-boompje-beestje de carrières van vrouwen begrenst en de carrières van mannen tot grotere hoogtes stuwt hoeven we niet als gegeven te beschouwen, zegt De Hoon. Volgens de socioloog kunnen zogeheten Daddy Quota, een gedeelte van het ouderschapsverlof dat alleen vaders kunnen opnemen, uitkomst bieden. 'In sommige Scandinavische landen mogen kersverse moeders en vaders allebei verlof opnemen, maar dit niet aan elkaar doneren. Pas wanneer de man zijn deel opneemt komt er nog een extra deel verlof beschikbaar.' De effecten zijn nu al zichtbaar, zegt de socioloog. 'Vaders raken meer betrokken bij de opvoeding en er zijn minder conflicten over de werkverdeling. Er zijn zelfs signalen dat het aantal echtscheidingen afneemt.'

Dat zo'n systeem in Nederland, waar Ruttes eigen partij een vaderschapsverlof van vijf dagen laatst nog 'controversieel' noemde, niet heel realistisch is, snapt De Hoon ook wel. 'Op dit vlak bungelt Nederland heel erg onder aan de ladder. We leggen de 'lasten' van kinderen opvoeden bij vrouwen neer, terwijl we allemáál profiteren als kinderen uitgroeien tot burgers die bijdragen aan de samenleving.'