Voorbezichtiging van de tentoonstelling Retrospectief van het werk van Karel Appel in het Gemeentemuseum Den Haag.
Voorbezichtiging van de tentoonstelling Retrospectief van het werk van Karel Appel in het Gemeentemuseum Den Haag. © ANP

Door bezuinigingen werkt kunstenaar weer voor hongerloon

Creatievelingen werken voor een hongerloontje

De bezuinigingen hebben een ravage aangericht in de kunstwereld, blijkt uit een rapport van de SER. Wie niet bij de top hoort, kan niet rondkomen.

'Investeren in mijn bedrijf zit er niet in'

Karolien Knols interviewde drie mensen die werkzaam zijn in de creatieve sector.

De economische crisis en bezuinigingen van de rijksoverheid, provincie en gemeente van in totaal ruim een half miljard euro hebben een kleine ravage veroorzaakt in de cultuursector. Er zijn 20 duizend vaste banen verdwenen, het aantal zzp'ers is navenant toegenomen, vaak in een zwakke positie. In theaters en bibliotheken en bij poppodia werken meer vrijwilligers dan betaalde krachten.

Krimp

Het is belangrijk dat mensen in de heel diverse cultuursector, zoals vertalers, muziekdocenten en beeldend kunstenaars, een fatsoenlijk inkomen kunnen verdienen

SER-voorzitter Mariëtte Hamer

'Zorgwekkend', reageert SER-voorzitter Mariëtte Hamer op de resultaten van de verkenning die de Sociaal-Economische Raad samen met de Raad voor Cultuur heeft uitgevoerd op verzoek van minister Jet Bussemaker van Onderwijs en Cultuur. Zij wil weten hoe de bezuinigingen uitpakken, omdat ze de arbeidsmarkt in de cultuursector al lange tijd zorgelijk vindt. 'Mijn vermoedens worden helaas bevestigd', zegt minister Bussemaker. 'Het is belangrijk dat mensen in de heel diverse cultuursector, zoals vertalers, muziekdocenten en beeldend kunstenaars, een fatsoenlijk inkomen kunnen verdienen.'

De rijksoverheid heeft sinds 2013 200 miljoen bezuinigd op cultuur, ruim 21 procent van de begroting; de provincies 74 miljoen, de gemeenten 250 miljoen. De vier grote steden bezuinigen minder dan kleinere gemeenten. Gemeenten bezuinigen vooral op bibliotheken, muziekscholen en kunstcentra.

Hoewel de economie opleeft, is het de vraag of de cultuursector hierop meelift. Terwijl er vorig jaar weer banen bijkwamen, blijft de culturele sector krimpen. Tegenvaller aan de inkomstenkant zijn, behalve de consument die minder uitgaf, de giften. Tot de crisis liepen die op tot 419 miljoen euro in 2009. In 2013 was die inkomstenbron bijna gehalveerd, vooral doordat veel bedrijven moesten bezuinigen.

'Je schrikt van de verhalen', zegt SER-voorzitter Hamer. 'De onderhandelingspositie van zzp'ers, vaak tegen wil en dank, is soms zo slecht dat ze bijna voor niets werken om hun vak maar te kunnen uitoefenen. Door de sterke opkomst van vrijwilligers wordt zelfs dat steeds moeilijker.'

'De grens is meer dan bereikt', zegt Joost Westerveld, directeur van strijkersensemble Amsterdam Sinfonietta en voorzitter van de brancheorganisatie voor muziekensembles. 'Het ziet er van buiten mooi uit, bijvoorbeeld als je met Janine Jansen op een toppodium optreedt. Daar horen geen verhalen van onderbetaling bij. Maar het geld is er niet. De minister moet met een reparatiebudget komen, we hebben immers ook een maatschappelijke functie.'

Zwartboek

De verkenning leest als een groot zwartboek. Op bijna alle fronten 'scoort' de relatief kleine sector slechter dan de landelijke gemiddelden. In de sector van kunst, cultuur, erfgoed, architectuur, media en entertainment werkten in 2013 143 duizend werknemers en 106 duizend zzp'ers, samen 3 procent van de werkzame beroepsbevolking. In de periode daarvoor, van 2009 tot 2013 is het aantal vaste banen gedaald met 12,3 procent (landelijk gemiddelde min 2,5 procent). Het aantal zzp'ers is sterk gegroeid, met 20,4 procent (landelijk gemiddelde plus 9,6 procent).

Ook is de kans werkloos te worden in de sector cultuur twee keer zo groot als bij de rest van werkend Nederland. Wie wel werk heeft, verdient weinig: de helft van degenen met een creatief beroep verdient minder dan 30 duizend euro per jaar. Vaak is het inkomen van een partner nodig om een gemiddeld huishoudinkomen te verdienen. Bij andere beroepen van vergelijkbaar niveau verdient nog geen 20 procent minder dan dit bedrag. Wie in de cultuursector werkt, heeft een zwakke onderhandelingspositie, signaleren de Raad voor Cultuur en de SER. Dat geldt zowel voor werknemers als zzp'ers, tenzij je tot de top behoort.

De positie van veel zzp'ers baart extra zorgen. Velen hebben zich uit geldgebrek niet verzekerd tegen ziekte en arbeidsongeschiktheid. Vaak is er ook geen geld voor pensioenopbouw. Vooral schijnzelfstandigen zeggen de zelfstandigenaftrek (8.000 euro) nodig te hebben om te kunnen overleven: bijna de helft van de zzp'ers zegt te stoppen als die wordt afgeschaft. Veelzeggend is ook de behoefte van sommige zelfstandigen aan minimumtarieven voor een beroepsgroep of sector.

Pas afgestudeerden

Creatievelingen werkten al als zelfstandige ver voor de opmars der zzp'ers begon. Het ging dan vooral om kunstenaars, al waren er ook die er een baan in het onderwijs naast hadden. Maar sinds de crisis rukt het gedwongen zzp-schap op, constateren de SER en Raad voor Cultuur. Door bezuinigingen bij gemeenten worden bijvoorbeeld docenten van muziekscholen ontslagen en kunnen als zzp'er verder. En dat leidt tot situaties die we niet moeten willen, stelt het onderzoek.

Ook de onbetaalde stage en de werkervaringsplaats rukken op: pas afgestudeerden hopen zo hun kansen op een baan te vergroten. De positie van pas afgestudeerden wordt in de nota omschreven als kwetsbaar.

Het rapport wordt vandaag besproken in de SER en gaat dan naar de minister. Deze stelde bij haar begrotingsbehandeling voor dit jaar 2 miljoen euro beschikbaar om de positie van kunstenaars op de arbeidsmarkt te verbeteren. Afgezet tegen de bezuinigingen is het de vraag of dat genoeg zal zijn.

Verbetering: In een eerdere versie van dit artikel werd een citaat van minister Bussemaker ten onrechte toegeschreven aan SER-voorzitter Mariëtte Hamer.