De kolencentrale van RWE/Essent in Eemshaven.
De kolencentrale van RWE/Essent in Eemshaven. © ANP

Bedrijven verdienden miljarden aan verkoop gratis verstrekte emissierechten

Industriële bedrijven met een grote energieconsumptie hebben afgelopen jaren voor tientallen miljarden euro's kunnen profiteren van het Europese emissiehandelssysteem (ETS), doordat zij kosteloos verstrekte CO2-emissierechten doorverkochten of doorberekenden aan hun klanten.

Dit concludeert het onafhankelijke milieu-onderzoeksbureau CE Delft op basis van een analyse in opdracht van de Britse ngo Carbon Market Watch, die vandaag in Brussel wordt gepresenteerd. Het Europese ETS is een markt voor emissierechten die de uitstoot van CO2 moet beperken door er een prijs voor in rekening te brengen.

De bevinding dat het ETS de industriele uitstoot tot nu toe eerder heeft beloond dan ontmoedigd, is van belang omdat de Europese Unie komende maanden het ETS moet evalueren voor de periode na 2020. Het beprijzen van CO2 is een belangrijk onderdeel van de klimaatafspraken van Parijs.

Overheden geven industriële bedrijven gratis uitstootrechten omdat deze concurrentienadeel claimen door emissiekosten. De invoering van het ETS in 2008 zou leiden tot verplaatsing van productie naar landen met een minder ambitieus klimaatbeleid. Maar er is geen bewijs dat deze 'koolstoflekkage' bestaat, aldus CE Delft, op basis van studies van onder meer de EU zelf.

Te veel gratis emissierechten

Dit is niet de vervuiler betaalt, zoals zou moeten, maar de vervuiler krijgt betaald

Donald Pols van Milieudefensie

De Europese industrie (19 van de 28 EU-lidstaten zijn onderzocht) heeft volgens CE Delft over de periode 2008-2014 minstens 24 miljard euro verdiend aan gratis emissierechten. Het gaat vooral om bedrijven in de staalindustrie, de cementindustrie, de olieraffinage en de petrochemie. In Nederland hebben bedrijven samen meer dan 1 miljard euro opgestreken, met als grootste ontvangers Tata Steel (313 miljoen euro), Shell (212 miljoen), Chemelot (90 miljoen) en Esso (74 miljoen).

Volgens Carbon Market Watch wisten de industriële bedrijven op drie manieren voordeel te behalen. Ze ontvingen te veel gratis emissierechten en verkochten die aan andere bedrijven door. Ze compenseerden hun emissierechten goedkoper in andere landen (offsetting) en verkochten de rest. En ze lieten klanten betalen voor niet-bestaande emissiekosten (want gratis verkregen rechten).

'Dit onderzoek toont duidelijk aan hoezeer bedrijven geprofiteerd hebben van het CO2-beleid', zegt directeur Donald Pols van Milieudefensie. 'Ze hebben ten onrechte gedaan of ze concurrentienadeel hadden. En ze hebben hun gratis emissierechten doorverkocht en doorberekend aan hun klanten. Dit is niet de vervuiler betaalt, zoals zou moeten, maar de vervuiler krijgt betaald.'

Onderzoeker Corjan Brink van het Planbureau voor de Leefomgeving noemt het logisch dat bedrijven hebben geprofiteerd. 'Daar waren die gratis rechten voor bedoeld. Dat ze doorberekend werden aan de klant was ook de bedoeling, want dan kwam de emissieprijs tot uiting in de prijs van het eindproduct.'

'Weeffouten in het ETS'

Bedrijven die kunnen kwartetten met rechten en zelfs geld verdienen zonder schoner te produceren, dat is de wereld op z'n kop

Staatssecretaris Sharon Dijksma van Milieu

Ook onafhankelijk ETS-deskundige Jos Cozijnsen nuanceert de uitkomsten. 'Over zeven jaar gerekend zijn die bedragen helemaal niet zo hoog. De staalindustrie heeft door de crisis miljarden euro's verloren en duizenden banen geschrapt. Kennelijk hebben ze een deel van hun emissierechten niet nodig gehad en kunnen verkopen.'

Tata Steel laat weten zich niet in de uitkomsten te herkennen. 'Tata Steel in IJmuiden komt door weeffouten in het ETS rechten tekort. Hierdoor is sprake van een ongelijk speelveld ten opzichte van staalbedrijven in landen als China, die nog geen ETS kennen. En de stellingen over het doorberekenen van kosten onderschrijven wij niet, omdat niet alle factoren zijn meegenomen.'

Carbon Market Watch berekent dat de Europese en Nederlandse belasting-betaler voor resp. 137 en 6,4 miljard euro is benadeeld, omdat al die gratis emissierechten (11 miljard resp. 533 miljoen stuks) niet zijn geveild. Maar dat is onzin, zeggen experts. De EU had nu eenmaal afgesproken nog niet te veilen. Alleen energiebedrijven moeten hun rechten sinds 2013 per veiling kopen.

Volgens Pols van Milieudefensie moet het roer om. 'Klimaatbeleid moet de lusten en lasten eerlijk verdelen. Met het huidige ETS valt de winst te eenzijdig bij het bedrijfsleven. Dat kan aangepast worden door een veel groter deel van de emissierechten te veilen. Voordeel is ook dat de opbrengsten in de schatkist terechtkomen en je er je klimaatbeleid mee kunt betalen.'

Staatssecretaris Sharon Dijksma van Milieu zegt te streven naar een beter Europees ETS met een wereldwijde prijs voor CO2, 'een prijsprikkel die ervoor zorgt dat de vervuiler betaalt. De regelgeving van gratis emissierechten moet op de schop. Bedrijven die kunnen kwartetten met rechten en zelfs geld verdienen zonder schoner te produceren, dat is de wereld op z'n kop.'