Handleiding voor de nieuwe werkloze

Hoe groot is de kans dat ik de laan wordt uitgestuurd?

Uw ontslagkans hangt vooral samen met de aard van uw arbeidscontract. Een vast contract biedt veruit de meeste zekerheid. Werknemers met een tijdelijk contract, oproepkrachten en uitzendkrachten worden er als eerste uitgeknikkerd, omdat ze weinig ontslagbescherming genieten.

Mochten er bij uw bedrijf zo veel ontslagen vallen dat ook vaste medewerkers niet buiten schot blijven, dan is bij de ontslagen het ‘afspiegelingsbeginsel’ de leidraad. Dat systeem is een paar jaar geleden in de plaats gekomen van het ‘last in, first out’-beginsel, waarbij puur naar het aantal dienstjaren werd gekeken. Tegenwoordig is het aantal dienstjaren binnen uw leeftijdsgroep bepalend. Als de collega’s in uw leeftijdscategorie (15-24 jaar, 25-34 jaar, 35-44 jaar, 45-54 jaar of 55 jaar en ouder) meer dienstjaren hebben dan u, dan zit u in de gevarenzone. Voor een twintiger kunnen twee dienstjaren genoeg zijn om de ‘veiligheidsdrempel’ te overschrijden, terwijl diens collega van 44 met hetzelfde aantal dienstjaren er uitvliegt.

Maar ook dit afspiegelingsbeginsel biedt geen harde garanties. Werkgevers hebben enige speelruimte, doordat ze bepaalde afdelingen of werknemers ‘onmisbaar’ kunnen verklaren.

Kan ik ontslagen aan zien komen?

Meestal wel. Ook als de baas zwijgt of ontkent dat er problemen zijn, kun je als werknemer de tekenen aan de wand zien, bijvoorbeeld dat het ineens veel minder druk is op het werk. Ontslagrondes komen vrijwel nooit uit de lucht vallen; er gaat vaak een periode vol geruchten aan vooraf. Advies: neem die geruchten serieus en kijk vast om naar ander werk in plaats van af te wachten tot het zwaard van Damocles naar beneden komt zeilen.

Hoe moet ik omgaan met reorganisatiestress?

Ontslagdreiging levert veel stress op, zegt Ute-Christine Klehe van de Universiteit van Amsterdam. Zij is gespecialiseerd in de gevolgen van baanonzekerheid en constateert dat mensen zich onder die spanning anders gaan gedragen. ‘Piekerende mensen worden vaker ziek, nemen langere pauzes en maken meer fouten. Bij bedrijven waar ontslagen dreigen, zie je daarom vaak de productie dalen.’

Klehes advies is niet moedeloos te worden en stressbestendig te zijn. Klehe: ‘Realiseer je dat je meer bent dan je werk, hoe belangrijk je baan ook voor je is.’

Wat kan ik doen om ontslag te voorkomen?

Meestal niet veel, omdat het arbeidscontract, het aantal dienstjaren en de aard van uw functie factoren zijn waar u op korte termijn weinig aan kunt veranderen. Wat kan helpen, is te bewerkstelligen dat u in een goed blaadje komt bij uw werkgever. Dat kunt u doen door meer inzet te tonen dan uw collega’s, door u te onderscheiden met uw kennis, of door gewoon te slijmen bij uw bazen. Het is aan u om te beoordelen welke methode bij uw bedrijf het beste werkt.

Mijn baas wil van me af, wat nu?

De werkgever moet altijd toestemming vragen voor uw ontslag. Hij heeft daarbij drie keuzes. De eerste is naar het UWV Werkbedrijf gaan. Het nadeel voor de werkgever is dat het ontslag dan veel administratieve rompslomp vereist. Bovendien moet de werkgever dan voldoen aan de eisen van het afspiegelingsbeginsel. Optie twee is de gang naar de kantonrechter. Deze route is sneller, maar vaak kostbaar voor de werkgever.

Sinds twee jaar is er nog een derde mogelijkheid: instemming van de werknemer zelf. Bent u het eens met het ontslag en de voorwaarden daarbij, dan hoeft er geen instantie aan de pas te komen. Een uitstekende optie, vinden veel bedrijven, want snel en niet duur.

Maar, waarschuwen juristen, u moet als werknemer dan wel goed weten wat uw rechten zijn. Keven Aurich van het Juridisch Loket raadt werknemers af overhaast handtekeningen te zetten. ‘Laat u niet pushen. Vraag altijd een deskundig advies, ook al zegt de werkgever dat u snel moet beslissen. Zeg gewoon dat u twee weken nodig heeft om erover na te denken.’

Hoe vraag ik een uitkering aan?

Als u in loondienst heeft gewerkt en weet wanneer uw arbeidsovereenkomst eindigt, kunt u een WW-uitkering aanvragen bij het UWV. U heeft recht op WW als u een arbeidsverleden heeft opgebouwd en uw ontslag niet zelf heeft veroorzaakt. Wie zelf ontslag neemt, heeft dus geen recht op WW. Qua arbeidsverleden geldt ten eerste de ‘wekeneis’: u krijgt drie maanden WW als u 26 van de 36 weken voor uw ontslag heeft gewerkt (vakanties tellen daarbij gewoon mee).

Een WW-uitkering kan daarna tot maximaal 38 maanden worden verlengd als u in vier van de vijf jaar voor uw ontslag (het jaar waarin u ontslagen wordt, telt niet mee) minimaal 52 dagen in loondienst heeft gewerkt. Dit is de ‘jareneis’. U krijgt dan een maand verlenging voor elk arbeidsjaar (dus vier maanden WW als u vier jaar heeft gewerkt, enz). Als u vóór 1998 18 jaar bent geworden, krijgt daarnaast voor elk jaar tussen uw achttiende verjaardag en 1998 een maand WW extra. Ouders die niet of minder hebben gewerkt omdat ze voor jonge kinderen moesten zorgen, kunnen ontheffing krijgen van de jareneis.

De eerste twee maanden is de WW-uitkering 75 procent van het laatstverdiende loon, daarna 70 procent.

En als ik geen recht heb op WW?

Zelfstandige ondernemers (inclusief freelancers) moeten zich individueel verzekeren voor werkloosheid en kunnen geen aanspraak maken op deze collectieve voorziening. Zelfstandigen die onverzekerd zijn, kunnen in geval van nood een beroep doen op een bijstandsuitkering. Ook als u geen WW krijgt omdat u niet aan de jaren- of wekeneis voldoet, of nog geen baan heeft als uw maximale WW-termijn is verlopen, kunt u terugvallen op de bijstand. Wie aanspraak maakt op een bijstandsuitkering mag niet meer dan een paar duizend euro vermogen bezitten. Huizen en andere bezittingen moet u dus eerst ‘opeten’.

Een bijstandsuitkering is 50 procent van het minimumloon voor alleenstaanden en 100 procent van het minimumloon voor samenwonenden en gehuwden.

Heb ik als werkloze ook plichten?

Als u een WW-uitkering of bijstand ontvangt, heeft u een sollicitatieplicht. Het eerste jaar mag u kieskeurig zijn en alleen op banen van uw niveau solliciteren, daarna moet u in principe een baan van elk niveau accepteren. Een academicus kan dus na een jaar gedwongen worden een baan als aspergesteker te aanvaarden. Om dat te voorkomen, kunt u zich met hulp van het UWV laten omscholen.

Heeft mijn werkloosheid gevolgen voor mijn pensioenopbouw?

Met een WW-uitkering bouwt u wel pensioen op, maar minder dan toen u nog werkte: 37,5 procent in plaats van 100 procent. Als u lang in de WW zit, zal uw ouderdomspensioen lager uitvallen.

De informatie in dit artikel is gebaseerd op algemene regels rond ontslag. Daarop bestaan vele uitzonderingen. Het UWV Werkbedrijf (voorheen CWI) kan u adviseren over uw specifieke situatie.