1529190
Bliksem slaat in de Sint Pieter op de dag dat Benedictus XVI zijn aftreden aankondigde. © AFP

Thomas von der Dunk: 'De paus die faalde'

COLUMN Niet alleen wordt het ambt van paus met het aangekondigde aftreden steeds meer een gewoon ambt, schrijft columnist Thomas von der Dunk, het is ook een goede reden om eens terug te blikken op het pontificaat van Benedictus XVI. En hij bleek allerminst onfeilbaar.

Een hemels slotsalvo begeleidde Benedictus XVI naar de pontificale uitgang. Kort nadat hij volkomen onverwachts zijn aanstaande abdicatie als paus had aangekondigd, sloeg de bliksem in de koepel van de Sint-Pieter.

Eenmaal eerder ging een ongekende stap binnenin het Vaticaan samen met heftig natuurgeweld daarbuiten. Juist op het moment dat Pius IX, van allen degene die het langste heeft geregeerd, in 1870 ex cathedra het dogma van de pauselijke onfeilbaarheid verkondigde, brak boven Rome een hevig onweer los. Je kon God over zoveel vermetelheid horen brommen.

Onfeilbaar: dat bleek Josef kardinaal Ratzinger geenszins. Integendeel: met zijn terugtreden geeft hij zelf zijn feilbaarheid te kennen. Het is niet zonder reden door diverse commentatoren als de grootste innovatie van zijn pontificaat betiteld: zijn vertrek.

Het betekent een forse stap op weg naar de ontheiliging van de Stoel van Petrus tot een gewoon ambt. Precies zoals de, voor andere vorstenhuizen dan ook vrijwel onbegrijpelijke, abdicatietraditie - want daarvan kunnen we inmiddels wel spreken - van de Oranjes het koningschap van een goddelijke roeping voor het leven tot een tijdelijke betrekking heeft gereduceerd: tot een baan waarmee je op eigen houtje stopt als je gewoon wat meer tijd aan je hobby's of je kleinkinderen wilt besteden, en niet pas wanneer God zich tot je roept. Zoals u weet, regeert de Koning van Nederland immers officieel nog steeds bij de Gratie Gods. In de praktijk dus niet.

Communisme
'De God die faalde': zo luidde de titel van het bekende boek van Arthur Koestler uit 1950 over die andere Wereldkerk, waarin ook velen buiten Rusland lang evenzeer met hart en ziel geloofden als miljoenen niet-Italiaanse katholieken, die van het communisme. Net als in het Vaticaan bleef ook in het Kremlin de Opperste Leider, ondanks alle 'openbaarheid' van een partijconcilie feitelijk door een even geheimzinnig conclaaf uitverkoren, altijd zitten tot zijn dood.

O ironie: net nadat, in de eigen roomse perceptie, de vorige paus uit Polen een wezenlijke bijdrage had geleverd aan het verslaan van het goddeloze communisme, van de hedendaagse Antichrist, moet zijn opvolger in feite erkennen dat hij de belofte die die overwinning voor een herkerstening leek te bieden, niet waar heeft kunnen maken.

Tegenover de steeds lauwere steun voor de officiële ideologie binnen de communistische kudde buiten het eigen hoofdkwartier indertijd stond en staat een steeds lauwere steun voor de officiële ideologie binnen de katholieke kudde buiten het eigen hoofdkwartier.

Moderne individualisme
Tussen beide bestaat verband. Het moderne individualisme heeft, als product van de sterk toegenomen welvaart na 1945, de afgelopen decennia niet alleen de collectieve verbanden in het Westen ondermijnd, maar door zijn zichtbare materiële vruchten ook het geloof daarin in het Oosten.

In Polen omarmde de bevolking vóór 1989 de katholieke kerk mede ook als een nationale verzetsbeweging tegen de Russische communistische bezetting; toen men die, na de implosie van de Sovjet-Unie, daartoe niet meer langer nodig had, werd de Poolse volgzaamheid jegens pastoor en bisschop gaandeweg afgedankt, omdat de westerse welvaart lonkte.

Reeds Johannes Paulus II moest die pijnlijke uitkomst constateren, ofschoon die nog door zijn persoonlijke populariteit werd gemaskeerd. Voor Benedictus XVI was er geen ontkennen meer aan, waarbij het wereldwijde kindermisbruikschandaal, met de inadequate reacties van de kerk daarop, in Amerika en Europa háár morele gezag deed imploderen.

Ook als internationaal verzoener op oecumenisch vlak bleek Benedictus een ongelukkige hand te hebben, en trapte hij op menige overgevoelige teen. Over de islam zei hij, middels het citeren van een vergeten Byzantijnse keizer, dat Mohammed weinig goeds had gebracht en met zijn volgelingen slechts geweld had verspreid - en als om zijn gelijk te demonstreren, braken vervolgens overal in de islamitische wereld onder strenggelovige moslims, woedend over deze uitspraak, prompt gewelddadigheden uit.

Dat aan de verspreiding van de islam indertijd de nodige hardhandigheid te pas is gekomen, valt niet te ontkennen - maar ook het Christendom is, anders dan men in Huize Vaticaan suggereerde, niet met de bijbel in de hand alléén verspreid. Voor de wijze waarop Karel de Grote ooit de Saksen het ware geloof probeerde in te peperen, zou hij vandaag zonder mankeren voor het Internationaal Strafhof zijn gedaagd.

Parallel
En dat brengt ons op een volgende cruciale parallel. Er is de afgelopen dagen voortdurend gerefereerd aan Celestinus V, de enige andere paus die vrijwillig van de tiara afstand heeft gedaan - ofschoon, naar verluidt, tegenstanders in het geheim een soort spreekbuis naar zijn slaapkamer hadden aangelegd, waardoor een onbekende stem hem 's nachts zijn aftreden influisterde, die de vrome Celestinus voor de stem Gods versleet.

Maar een andere vergelijking ligt meer voor de hand: die met keizer Karel V in 1556 - de enige opvolger van Karel de Grote die ooit vrijwillig heeft geabdiceerd, en wel eveneens omdat hij meende volledig te hebben gefaald. De ideologische impact daarvan was niet minder groot.

Het Heilige Roomse Rijk werd in de Middeleeuwen gezien als de wereldlijke pendant van de heilige Roomse Kerk. Zoals de paus eenheid en waarheid binnen de Latijnse Christenheid met theologische middelen moest bewaken, zo moest de keizer dat met wereldlijke doen. Luther brak met de Reformatie eenheid en waarheid doormidden, en Karel V bleek ondanks bijna veertig jaar hevige strijd onmachtig dit te verhinderen: met de Augsburgse Confessievrede van 1555 moest hij de gelijkberechtiging van de protestanten in zijn Rijk erkennen.

Hij was de keizer die in zijn voornaamste, bijna sacrosancte opgave op Aarde mislukte, en dat onder ogen zag - net als Benedictus XVI nu.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist voor Volkskrant.nl.