1863700
Geven van de Vrije Universiteit in Amsterdam © ANP

Oud-hoogleraar Bax schuldig aan wetenschappelijk 'wangedrag'

Oud-hoogleraar politieke antropologie Mart Bax (Vrije Universiteit) heeft zich ten minste vijftien jaar schuldig gemaakt aan ernstig wetenschappelijk wangedrag, valsheid in geschrifte en zelfplagiaat. Dat meldt een onderzoekscommissie in een rapport dat vandaag openbaar wordt gemaakt.

 Pelgrim in het Bosnische bedevaartsoord Medjugorje
Pelgrim in het Bosnische bedevaartsoord Medjugorje © ANP

De gepensioneerde hoogleraar politieke antropologie van de Vrije Universiteit Amsterdam Mart Bax heeft zich zeker 15 jaar schuldig gemaakt aan ernstig wetenschappelijk wangedrag, valsheid in geschrifte en zelfplagiaat. Dat concludeert de onderzoekscommissie onder leiding van historicus Michiel Baud in een rapport dat vandaag openbaar wordt gemaakt.

Zo verzon Bax minstens 61 publicaties, recyclede hij zijn eigen artikelen tot in het vijfvoudige onder andere titels en dichtte hij zichzelf talloze onderscheidingen, nevenfuncties, interviews en zelfs een documentaire toe die helemaal niet bestonden.

Veldwerk uit zijn duim gezogen
De commissie noemt het bovendien 'zeer aannemelijk' dat Bax veel van zijn veldwerk in Brabant en het Bosnische bedevaartsoord Medjugorje uit zijn duim heeft gezogen. Maar het wetenschapsfraude noemen kan de commissie niet: Bax zelf houdt vol dat hij door informanten is misleid. Aantekeningen die dat moeten staven, zouden zijn vernietigd en de informanten zelf zijn onvindbaar of overleden.

De commissie houdt het daarom op 'ernstig wetenschappelijk wangedrag', 'misleiding' en 'onethisch wetenschappelijk gedrag'. Zo had Bax, zelfs als zijn verklaring klopt, nooit mogen blindvaren op slechts enkele informanten.

Vergissing
Ook op andere fronten heeft Bax - die tussen 1965 en 2002 in dienst was van de VU en inmiddels halverwege de zeventig is - zich schuldig gemaakt aan wangedrag, aldus de commissie. Zo geeft Bax toe dat hij kort na verschijning van zijn boek Medjugorje (1995) besefte dat zijn informatie over een bloedige vendetta met zo'n 140 dodelijke slachtoffers niet klopte, maar dat hij die 'vergissing' vóór zijn pensionering niet meer heeft kunnen rechtzetten. 'Ongeloofwaardig', vindt de commissie. In andere gevallen bleek Bax te verwijzen naar niet-bestaande bronnen, artikelen waarin iets heel anders bleek te staan en naar artikelen van hemzelf.

Kritiek heeft de commissie ook op Bax' vroegere werkgever, de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hoewel er al in 2002 vermoedens waren van Bax' wangedrag, journalist Frank van Kolfschooten die vorig jaar publiek maakte in zijn boek Ontspoorde wetenschap, en de Volkskrant afgelopen lente met nieuwe onthullingen kwam over onder meer de niet bestaande publicaties en conferentiebezoeken, stelde de VU pas in maart een onderzoekscommissie op.

VU: Bax mag titels houden
De VU is niet blij met de uitkomsten van het rapport, maar gaat voorlopig geen verdere stappen ondernemen. Hij kan zijn hoogleraarstitel gewoon houden en er wordt niet onderzocht of hij zijn doctorstitel op een rechtmatige manier verkregen heeft.

'Voor zover we weten, heeft Bax niet gefraudeerd in zijn proefschrift. Daarom hebben we dus geen reden om hem zijn doctorstitel te ontnemen', aldus een universiteitswoordvoerder maandag. De onderzoekers die het werk van Bax hebben bekeken, hebben niet zijn proefschrift onderzocht. Desgevraagd zei de woordvoerder dat dat voorlopig ook niet gaat gebeuren. 'Alleen als daarover aantijgingen tot ons zouden komen, gaan we daarmee aan de slag.'

Voorlopig wordt er ook geen werk gemaakt van het terugtrekken van artikelen van Bax uit wetenschappelijke tijdschriften. De universiteit gaat niet over tot juridische stappen tegen Bax. Volgens de woordvoerder is de openbaarmaking van het hele rapport al een straf, omdat zijn reputatie als wetenschapper ernstig wordt geschaad. Daarnaast worden de discutabele publicaties van Bax' hand uit het publicatiesysteem van de VU verwijderd.

Op de kritiek van de onderzoekende commissie, dat de VU weinig doortastend was nadat journalisten over de affaire hadden gepubliceerd, reageert de woordvoerder afhoudend. 'De VU was in een overgangssituatie van de ene rector naar de andere. Het is lastig om snel een commissie samen te stellen die eraan wil gaan zitten, het is heel veel werk.' Hij benadrukt ook dat dit alles heeft gespeeld in een ver verleden, toen er nog een ander bestuur zat.

Wel wil het College van Bestuur van de VU dat er een vaste commissie komt met een aantal vaste leden, die dit soort gevallen meteen kunnen aanpakken als ze zich nog eens zouden voordoen.


Lees het hele verhaal over Mart Bax vandaag in de Volkskrant: 'Hij zou erelid zijn van het Kroatische Genootschap van Antropologen en Etnologen. Die organisatie bestaat echter niet'