1438307
Een foto van de vermoorde Marianne Vaatstra in de woonkamer van haar vader Bauke Vaatstra. Dertien jaar na de moord is de 45-jarige Jasper S. als verdachte gearresteerd. © ANP

'Dissociatieve stoornis? Wij weten helemaal niets van Jasper S.'

COLUMN De kans dat een Friese boer die lijdt aan een dissociatieve stoornis een meisje verkracht en vermoordt is heel klein, en het verband ligt ook niet direct voor de hand, schrijft psychiater en columnist Bram Bakker.

 
Hoeveel van alle boeren in Friesland lijden aan een dissociatieve stoornis?

De aanhouding van een Friese boer als verdachte van de moord op Marianne Vaatstra hield de gemoederen de afgelopen week flink bezig. Er werd op de achtergronden van de verdachte ingezoomd, alsof hij reeds alles bekend had.

Het is een begrijpelijke verleiding om te doen alsof Jasper S. al veroordeeld is, maar men zou zich beter moeten realiseren dat ook een verdachte enig recht op privacy heeft. Tot mijn verbazing dook in de media het bericht op dat er bij de man een dissociatieve stoornis zou zijn vastgesteld. Daar zou een wilde rit met de auto van de buurman, zonder diens toestemming en zonder dat Jasper S. zich er naderhand nog iets van herinnerde, aan vooraf zijn gegaan.

Kanttekeningen
Mijn collega Van Marle had er geen enkel probleem mee om bij Pauw & Witteman uitvoerig op deze aandoening in te gaan. De kanttekeningen die hij achterwege liet krijgt u hierbij alsnog.

Het aantal Friese veehouders dat een minderjarig meisje verkracht en vervolgens de keel doorsnijdt ligt gelukkig heel erg laag. Het precieze aantal kennen we niet, maar om meer dan een enkeling zal het niet gaan. Een vergelijkbare vraag, en even lastig te beantwoorden, is hoeveel van alle boeren in Friesland lijden aan een dissociatieve stoornis.

Het eerste probleem is al dat er verschillende soorten dissociatieve stoornissen worden onderscheiden in het meestgebruikte psychiatrische classificatiesysteem, DSM-IV: dissociatieve amnesie, dissociatieve fugue, dissociatieve identiteitsstoornis, depersonalisatiestoornis en dissociatieve stoornis NAO (niet anders omschreven). In de vakliteratuur zijn uiteenlopende publicaties te vinden over deze verschillende vormen van dissociatie, en de percentages waarin ze voorkomen lopen erg uiteen.

Terecht wordt er vaak op gewezen dat dissociatie een verschijnsel is dat veel voorkomt, zoals het afleggen van een grote afstand in de auto zonder dat je je die reis bij aankomst nog bewust bent. Van een stoornis mag je pas spreken als er serieuze problemen door ontstaan. Dit treft vooral vrouwen. Mensen die in hun jeugd zijn misbruikt of mensen met oorlogstrauma's hebben een duidelijk verhoogd risico om zo'n dissociatieve stoornis te ontwikkelen. Maar ook dan is de diagnose vaak moeilijk, omdat er veel overlap is met veel bekendere psychiatrische stoornissen als borderline en PTSS.

Mediagenieke aandoening
De dissociatieve identiteitsstoornis was enkele decennia geleden vooral bekend onder de aanduiding meervoudige persoonlijkheidsstoornis (MPD). De MPD-patiënten zouden onder bepaalde omstandigheden kunnen switchen tussen heel verschillende persoonlijkheden (alters). Een zeer mediagenieke aandoening waar talrijke boeken en films aan werden gewijd. Met een dergelijke stoornis is een normaal leven vrijwel onmogelijk.

Vraagt u zich ondertussen af wat deze verhandeling nog te doen heeft met de verdachte in de zaak Vaatstra? Dat is precies de bedoeling. Want wij weten nog helemaal niets van die man, en dat hoeft ook niet.

Het is heel goed dat hij uitvoerig psychologisch onderzocht gaat worden. Als blijkt dat hij de dader is, en dat er sprake is van een psychiatrische stoornis, resteert altijd ook nog de vraag of er een verband is tussen het delict en de kwaal. Soms stelt men dat vast, zoals recentelijk in de zaak van Sietske H., die haar pas geboren kindjes het leven benam, en die bij onderzoek bleek te lijden aan een zeer zeldzame hersenafwijking, polymicrogyrie. Dat ze op grond daarvan TBS kreeg was een humaan besluit van de rechters.

De kans dat een Friese boer die lijdt aan een dissociatieve stoornis een meisje verkracht en vermoordt is per definitie niet nihil. Maar wel heel klein, en het verband ligt ook niet direct voor de hand. Als u wilt fantaseren over Jasper S. kunt u voorlopig het beste interview uit deze krant lezen met Richard Klinkhamer, de man die zijn vrouw doodsloeg en vele jaren met dat geheim leefde, alvorens hij werd aangehouden en veroordeeld.

Bram Bakker is psychiater en columnist voor Volkskrant.nl.