1510111
Journalisten proberen de Spaanse premier Rajoy te spreken te krijgen in Brussel, eind januari. © Reuters

'Zie hier de tragiek van Europa, waar institutionele hoogmoed wordt gestapeld op een mooi beginsel'

COLUMN In een in beginsel nobel rapport van onder anderen Eurocommissaris Kroes worden zorgen over persvrijheid al snel omgezet in marsorders voor de pers. Illustratief voor de tragiek van de Europese Unie, vindt Martin Sommer.

Ik geloof dat het land is ontwaakt uit het koningshuis-katzwijm. In de Kamer ging het tenminste weer over de rede van Cameron. Die wil bevoegdheden terug voor Groot-Brittannië en had het over het bazige Europa. Nederland vindt Europa niet bazig maar wil het wel hebben over competenties, schreef de regering in een Kamerbrief. De oppositie vond dat geen serieuze reactie op Cameron, zoals ook Cameron zelf te horen kreeg dat hij geen idee had. Waarna de discussie zoals vaker vastliep op ben je nou voor of tegen Europa. Dat schiet niet op.

Laten we dus een concreet gevalletje Europees beleid onder de loep nemen. Dat is veel leerzamer om te begrijpen hoe het kan dat iedereen hartstochtelijk pleit voor maximale zelfstandigheid voor de lidstaten, waarna de maalstroom van centralisering gewoon verder gaat.

Vorige week was er ophef over een rapport van onze eigen eurocommissaris Neelie Kroes over persvrijheid. In Nederland bleef het een beetje onder de radar, behalve op rechtse sites die moord en brand schreeuwden over persbreidel. In de Britse pers werd als vanouds dankbaar verwezen naar rechte Brusselse komkommers en Orwells boek 1984.

Zorgen
Het begon met gerechtvaardigde zorgen over de strapatsen van de Hongaarse premier Orban. Die heeft niet veel op met de vrije pers. Hij posteerde politieke vrienden in de mediaraad en dreigde met boetes voor niet-objectieve berichtgeving. Dat is ongemakkelijk voor de Europese Unie, die per slot niet alleen een vrije markt wil zijn, maar ook een waardengemeenschap. Voeg daarbij vergelijkbare problemen in Bulgarije, Berlusconi met zijn Italiaanse televisiemonopolie en de Britse afluister-tabloids en de vraag lag bij mediacommissaris Kroes: wat nu?

In Nederland zouden we een wijze commissie instellen en dat gebeurde dus ook, onder leiding van de Letse oud-premier Freiberga. Nu is het rapport er, het heet Vrije en pluriforme media om de Europese democratie te versterken. Om kort te gaan, ik knapte er niet van op. Er worden heus serieuze kwesties aangesneden, over grensoverschrijdende mediamonopolies en hoe je in het internettijdperk kunt weten wie journalist is.

Maar kijk nou eens naar opzet, toon en woordkeus. Zorgen over persvrijheid eindigen in marsorders voor de pers. Dat is vragen om moeilijkheden - dat komt goed uit want in haar reactie zei Kroes dat dit rapport precies was waar ze om had gevraagd. Er staan dertig aanbevelingen in, of liever dertig bevelen. In alle EU-landen moeten mediaraden komen, die politiek en cultureel een afspiegeling moeten zijn van de samenleving. Zij kunnen boetes opleggen voor slechte journalistiek, excuses afdwingen, journalistenkaarten intrekken.

Nationale media moeten Europese waarden uitdragen. Onderzoeksjournalistiek moet niet streven naar sensatie maar op zoek naar complexiteit. Journalisten hebben een bijzondere verantwoordelijkheid, bijvoorbeeld in de berichtgeving over politiek radicalisme. Ik vroeg me serieus af of de Volkskrant straks nog een interview met Geert Wilders mag maken.

Debat
Neelie Kroes wilde debat over haar rapport en ze krijgt het. Onder welke steen heeft mevrouw Freiberga met haar hoge commissie gezeten? Een week na verschijning heeft iedereen zijn loopgraaf alweer opgezocht. Europahaters zien niets anders dan kneveling door de Brusselse Sovjet-superstaat. Europaminnaars vragen op hun beurt of mensenrechten dan soms niet voor Hongarije gelden. En gematigden halen hun schouders op. Dit rapport zal in een la verdwijnen. Neelie Kroes gaat wel over de media maar niet over persvrijheid en de regeringsleiders gaan zo'n idioot plan nooit laten passeren.

Dat laatste is waar, maar maakt de gang van zaken niet minder sneu. Als er wat stinkt in Hongarije, moet Hongarije worden gekapitteld. En niet Nederland, dat net deze week is bevorderd tot nummer twee op de wereldranglijst van de persvrijheid. Maar zo werkt het niet. Hongarije steekt een middelvinger op naar Brussel als het apart wordt aangesproken. Regels gelden immers voor iedereen of voor niemand. Wij kunnen het onzin vinden, maar deze week nog werd Nederland bestraffend toegesproken over de zwangerschapsrichtlijn.

Mooi beginsel
Zo is gelijkberechtiging een prachtige waarde, en tegelijk net als de vrije markt in de uitwerking een geweldige aanjager van centralisering. Het eind van het liedje is dat de gewenste mediaraad met 'doorzettingsmacht' er vast niet komt. Ik schat dat dit rappport een subsidietje voor universitair media-onderzoek gaat baren, en misschien een Brussels klasje voor getalenteerde research-journalisten. Zie hier de tragiek van Europa, waar institutionele hoogmoed wordt gestapeld op een mooi beginsel. Om te eindigen in praktisch gespartel. Resteert het opnemen van de schade. Die is dat Hongarije er vermoedelijk niet veel mee zal opschieten terwijl er wel extra butsen komen op het toch al bekraste Europese blazoen.

PS. Toch nog even over Cameron. Zaterdag schreef een clubje hoogleraren in de NRC dat er ook in Nederland een referendum moet komen, over de vraag of Europa een federale staat moet worden. De kabinetsreactie wil ik u niet onthouden. Die kwam facebooksgewijs uit Chili, waar minister Timmermans (BZ) op bezoek was. Hij schreef: 'Begin eens eerlijk te zijn over wat jullie willen (...) Jullie willen uit de EU, wees daar eens eerlijk over.' Maar dat hadden de hooggeleerden helemaal niet gesuggereerd. Het kabinet spreekt met één mond en veronderstelt dus kwade trouw. De minister moedigde zijn ambtenaren onlangs aan om te facebooken. Die verantwoordelijkheid durfde hij wel aan. Om met de Romeinen te spreken, wie is er verantwoordelijk voor de verantwoordelijken?

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.