Inwoners van Ahmedabad in het oosten van India bedekken hun lijf tegen de hitte.
Inwoners van Ahmedabad in het oosten van India bedekken hun lijf tegen de hitte. © EPA

Hittegolf India dodelijkste in 20 jaar?

Berichten verspreiden zich dankzij internet vaak razendsnel, of ze nu kloppen of niet. De Volkskrant gaat op zoek naar hele en halve onwaarheden en probeert de zin van de onzin te scheiden.

Bent u een bericht tegengekomen waarvan u denkt: klopt dit wel? Mail naar kloptditwel@volkskrant.nl.

Verschillende nieuwsmedia maakten vorige week melding van een extreme hittegolf in India. Wie de actualiteit volgt zag het dodental met de dag oplopen: 165, 500, 1400, bijna 1800, meer dan 2000: 'de dodelijkste hittegolf in 20 jaar', en zelfs 'een van de vijf dodelijkste uit de geschiedenis'. Het nieuws ging niet zelden vergezeld van een foto van gesmolten asfalt of uitgedroogd vee.

Maar in India is het wel vaker heet. Is deze hittegolf - en het bijbehorende dodental - wel echt zo uitzonderlijk?, vroeg journalist Anneke van Ammelrooy zich af op De Nieuwe Reporter. Ook Alexander Pleijter vroeg zich naar aanleiding van Ammelrooys stuk af op welke cijfers al die uitspraken over 'dodelijkste hittegolf' nu eigenlijk zijn gebaseerd. Met andere woorden: Klopt dit wel?

Uitschieter

We verwachten dat het dodental verder zal oplopen, en zelfs dan zal het een onderschatting zijn van het daadwerkelijke aantal slachtoffers

In India zijn temperaturen boven de 40 graden inderdaad lang niet zo zeldzaam als bij ons eeuwig-over-het-koude-weer-klagende Noord-Europeanen. Vooral in de maanden mei en juni kan het flink warm worden in het Aziatische land. Het is dan ook zeker niet de eerste keer dat de hete voorzomer levens eist, en ook niet de eerste keer dat de media daarover berichten.

Afgaande op de berichtgeving - ook in het land zelf - lijkt er dit jaar, vergeleken met voorgaande jaren, wel degelijk sprake van een uitschieter, zowel qua duur en temperatuur als het aantal slachtoffers. Maar de media zijn niet helemaal eensgezind over hoe dat dodental zich precies verhoudt tot andere hittegolven. 'Dodelijkste in ruim 20 jaar', meldden onder meer de NOS en The Guardian. 'Alleen in 1995, toen er in heel India meer dan 1.600 mensen bezweken aan hittegerelateerde oorzaken, vielen er meer doden', meende de Volkskrant, terwijl in een later bericht het land alleen in 1998 werd getroffen door een dodelijker hittegolf. En dan is er nog een top tien van dodelijkste hittegolven, waarin India 2015 met stip op vijf binnenkomt.

Die cijfers lijken voornamelijk uit andere media overgenomen of van persbureaus afkomstig, die op hun beurt afgaan op getallen van autoriteiten en hulporganisaties. Een veelgebruikte bron voor cijfers van rampen is ook de International Disaster Database (EM-DAT) van het Centre for Research on the Epidemiology of Disasters (CRED), verbonden aan de Université catholique de Louvain, dat cijfers levert aan onder meer het Europees Milieuagentschap.

De cijfers van EM-DAT vormen een goed startpunt voor een vergelijking. Een duik in de database leert dat hittegolven in India inderdaad bepaald niet zeldzaam zijn. Sinds 1990 werden er dertien geregistreerd, waarvan zes in het afgelopen decennium (de huidige niet meegerekend). Volgens EM-DAT was inderdaad die van 1998 tot dusver het dodelijkst, met 2.541 slachtoffers. 

Het sterftecijfer van de verzengende hitte die nu het land teistert wordt tot nu toe geschat op ruim 2.300. 'Tot de hittegolf voorbij is kunnen we geen officieel getal noemen', zegt Debby Guha Sapir, professor aan de Université catholique de Louvain en hoofd van CRED. 'Maar we verwachten dat het dodental verder zal oplopen, en zelfs dan zal het een onderschatting zijn van het daadwerkelijke aantal slachtoffers.'

Topje van de ijsberg

De eerste gedachte die me bekroop bij de getallen uit India was dat dit het nog maar het topje van de ijsberg is

EM-DAT berekent het aantal hitte-gerelateerde doden op basis van verschillende betrouwbaar geachte bronnen, zoals de Indiase (lokale) autoriteiten, het Rode Kruis en ngo's. Maar wanneer kan worden vastgesteld dat een sterfgeval werd veroorzaakt door de hoge temperatuur? Sapir: 'Dood door hitte is een niet-specifieke doodsoorzaak. Mensen sterven aan allerlei vage condities, de meeste hitte-gerelateerde doden worden niet eens geregistreerd.'

'De oversterfte ligt altijd veel hoger dan de getallen die in eerste instantie bij een hittegolf worden genoemd', beaamt Hein Daanen, hoogleraar thermofysiologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. In Nederland wordt oversterfte berekend door de CBS-sterftecijfers van de afgelopen vijftien jaar te koppelen aan klimaatcijfers van het KNMI. Dan is te zien dat bij elke graad boven de 17, de temperatuur met gemiddeld de minste doden, zo'n acht mensen per dag meer het leven laten. 'De eerste gedachte die me bekroop bij de getallen uit India was dat dit het nog maar het topje van de ijsberg is.'

Om de rest van die ijsberg zichtbaar te maken onderzocht Gulrez Shah Azhar, hoofddocent bij de Public Health Foundation of India en beleidsanalist bij de Amerikaanse denktank RAND, de oversterfte in de stad Ahmedabad, gelegen in de West-Indiase staat Gujarat, ten tijde van de hittegolf in 2010. EM-DAT registreerde dat jaar 250 doden in heel India, maar Azhar vond, vergeleken met dezelfde periode in het jaar ervoor en het jaar erna, alleen in Ahmedabad al 1.344 'excess deaths'.

Gevraagd waarom EM-DAT niet de gegevens van oversterfte gebruikt reageert Debby Guha Sapir dat oversterfte ook een schatting is. 'Onze database neemt alleen het exacte dodental op zoals gerapporteerd door lokale bronnen.' Maar dat is, benadrukt ze nogmaals, een onderschatting.

Niet te vergelijken

Samengevat: dodentallen tijdens een hittegolf zijn, vooral in India, niet erg betrouwbaar. Uitspraken als 'dodelijkste in 10, 20, 30 of 100 jaar' laten zich moeilijk ondersteunen door exacte cijfers.

Ook het maken van een top vijf van dodelijkste hittegolven allertijden slaat op basis van deze gegevens nergens op. In de zomer van 2003, nummer één op de hit(te)lijst, bezweken in heel Europa 71.310 mensen aan hoge temperaturen. Maar dat zijn dus wél cijfers van oversterfte en eigenlijk niet goed te vergelijken met de door EM-DAT geregistreerde dodentallen in India. Je kunt je dus afvragen wat dit wezenlijk toevoegt aan de berichtgeving. Vermoedelijk niet meer dan een foto van gesmolten asfalt.