1504988
De Britse premier David Cameron. © REUTERS

'De 'Europa-best-belangrijk-strategie' van Cameron is kansloos'

COLUMN Cameron heeft een geweldige kans laten lopen om als Europese leider het debat nieuw elan te geven, vindt hoogleraar Henk van Houtum. 'Hij gaf uiteindelijk vooral een binnenlandse politieke speech, zonder nieuw ideaal of vergezicht waaraan de burgers van Europa zich konden optrekken.'

 
Wat blijft erover van Europa als het wordt gemangeld door een wedstrijd tussen EUforia en EUfobia?

Ooit heette Europa 'best belangrijk'. Die campagne uit 2004 was bedacht door het pr-bureau van Ton Elias, nu VVD-Kamerlid. De slogan moest de burger helpen kiezen bij het Nederlandse referendum over de nieuwe Europese Grondwet in 2005. En die was 'best belangrijk'. Maar dat is het hebben van een stofzuiger ook. De afloop is bekend. Het werd een pijnlijke nederlaag voor de JA-campagne, die het begin markeerde van een eurosceptische Nederlandse opstelling welke tot op de dag van vandaag dominant is. Dat 2004 ook het jaar is dat de vos Geert Wilders zijn kans schoon zag om uit de regeringspartij VVD te stappen en voor zichzelf te beginnen, was gezien de anti-elite sfeer van die tijd dan ook geen toeval.

De conservatieve Britse premier David Cameron noemde in zijn veelgeroemde speech vorige week Europa met andere woorden eveneens best belangrijk. Hij roemde de vrede en vrijhandelssamenwerking maar zei vooral ook dat de EU te ver was doorgeschoten in haar ambities. Hij kondigde aan meer soevereiniteit terug te halen. En daarop mocht de kiezer hem in een referendum afrekenen in 2015. Cameron werd na afloop terecht geëerd voor zijn speechkwaliteiten. Maar nu het applaus is gaan liggen en de impact van zijn lezing werkelijk zichtbaar wordt, is het de vraag of Cameron net als het Nederlandse kabinet destijds niet ook een kansloze nederlaag tegemoet gaat. Ik geef drie redenen.

Brixit
Het is ten eerste niet duidelijk wat die exit uit de EU eigenlijk zou betekenen voor het Verenigd Koninkrijk. Het verorbert al een uitzonderlijk à la carte menu want het doet nu al niet mee met twee iconen van de EU, de euro en Schengen. Wat betekent er uit dan? Het kan zich geen buitenpositie als die van het rijke Noorwegen of Zwitserland veroorloven. Maar wat dan wel? De Turkse of Marokkaanse positie? Opereren als een vijandig Rusland? Onwaarschijnlijk. Het Verenigd Koninkrijk is uit eigenbelang met vele regels voor lange tijd gebonden aan de EU en zal zich bovendien willen blijven mengen met Europese aangelegenheden. Een Brixit is dus dreigen met iets wat je niet waar kan en eigenlijk ook niet wil maken. Dat maakt de onderhandelingspositie in de EU zwak.

Ten tweede zal Cameron coalities moeten gaan smeden om iets voor elkaar te krijgen in compromissenland EU. Maar de prijs zal hoog zijn, want weinigen zullen zaken willen doen met een land dat er mogelijk uitstapt. En ook voor investeerders is onduidelijk met wat voor EU-land ze in de toekomst te maken hebben. Cameron vergroot dus de onzekerheid in eigen land om vervolgens de anderen de schuld te geven als het niet is gelukt. Aan dat spel zullen andere landen niet willen meedoen.

De derde onzekerheid is dat het uitstel in zijn eigen nadeel gaat werken. Noch de Britse burgers die voor de EU zijn, noch zij die tegen de EU zijn, hebben met Cameron uiteindelijk zekerheid. Want het kan als je voor Cameron kiest zo maar toch de andere kant op gaan. Met de nu gekozen strategie wordt zijn herverkiezing dus onwaarschijnlijker. Waardoor het referendum misschien alsnog niet doorgaat en het Verenigd Koninkrijk verder aan reputatie in de EU verliest.

Oproep
Bij zoveel kans op mislukken hoeft het dan ook niet te verbazen dat de eurofoben, linkse en rechtse conservatieve haantjes en nationale populisten, likkebaardend naar de speech geluisterd hebben. Opportunistisch plaatsten een deel van hen in de NRC meteen een oproep dat ook Nederland een referendum zou moeten instellen. Niet omdat dat er een nieuw verdrag ligt dat daartoe zou nopen. Maar gewoon omdat ze bloed roken.

En zo dreigt weer door een ondoordacht JA-NEE referendum het EU-debat gekaapt te worden door twee uitersten. Met aan de ene kant de demagogie van ongekozen Brusselse ambtenaren die roepen dat er geen ander alternatief is dan nog meer Europese staatsvorming. En aan de andere kant de nationalistische demagogie van linkse/rechtse conservatieven en populisten die dreigen met de teloorgang van de natie. Maar wat blijft er over van Europa als het wordt gemangeld door een wedstrijd tussen EUforia en EUfobia?

Binnenlandse politieke speech
Cameron heeft wat mij betreft dan ook een geweldige kans laten lopen om als Europese leider het debat nieuw elan te geven. Hij gaf uiteindelijk vooral een binnenlandse politieke speech, zonder nieuw ideaal of vergezicht waaraan de burgers van Europa zich konden optrekken. Hij keert het groeiende gebrek aan solidariteit in de EU niet.

Sterker, hij verergert die. En het is met deze misschien retorisch fraaie, maar tactisch zwakke strategie dat hij een referendum in 2015 naar zijn hand denkt te zetten. Een kansloze missie. Camerons binnenlandse bühne-rede dreigt een verstikkende deken voor hemzelf, het Verenigd Koninkrijk en de EU te worden. Het is wachten op een politicus met een vergezicht voor de burgers van Europa dat niet louter als het vermijden van een nachtmerrie wordt gepresenteerd. Dat is best belangrijk. Voor Europa.

Henk van Houtum is hoofddocent politieke geografie en geopolitiek aan de Radboud Universiteit Nijmegen en onderzoekshoogleraar Geopolitiek aan de Universiteit van Bergamo.