Wuivende hand op een stokje

Hij wilde niet precies het leven van koningin Juliana naspelen. Harderwijk maakt alvast kennis van de toneelversie van regisseur Ger Thijs, waarin ruimte is voor dichterlijke vrijheid....

'Zou Juul echt lesbisch zijn geweest?' 'Nou ja, waarom niet? Zo'n leuk leven had ze nou ook weer niet met die man van haar.'

Zomaar een dialoogje tussen twee vrouwen die zojuist een try-out van de voorstelling Juliana, het nieuwe toneelstuk van Ger Thijs, hebben bezocht. Het overwegend oudere publiek in het Stadstheater van Harderwijk is tamelijk verrast over wat het net heeft gezien: koningin Juliana in innige omhelzing met Greet Hofmans. Dat Thijs in zijn stuk suggereert dat Juliana in een Haagse kliniek een aantal elektroshocks heeft ondergaan en daardoor als een mak schaap achter man en monarchie is gaan staan, is tot daar aan toe. Maar die mogelijke liefdesband met Greet - zou dat echt waar zijn?

Ger Thijs heeft een stuk geschreven dat de nodige opwinding veroorzaakt, althans deze avond in Harderwijk. Leven en werk van deze koningin blijken, na eerdere stukken van Ger Beukenkamp (Toneelgroep Toetssteen) en het duo Ineke ter Heege en Jan-Jaap Jansen (Theatergroep De Kern), opnieuw aanleiding tot dramatisering en dichterlijke vrijheden. En opnieuw duiken Greet Hofmans en uiteraard prins Bernhard op als mede-personages.

Plaats van handeling: Paleis Soestdijk. Tijd van handeling: jaren vijftig, in het Nederland dat na de Tweede Wereldoorlog in wederopbouw is. Dramatisch gegeven: Juliana roept de hulp in van gebedsgenezers Greet Hofmans in een wanhopige poging haar dochtertje Marijke te genezen van een ernstige oogkwaal. Hofmans blijkt grote invloed te hebben op de vorstin die het pacifisme omarmt en daarmee Bernhard bruuskeert. Uiteindelijk leidt een en ander tot een huwelijks- en daarmee bijna tot een constitutionele crisis.

Regisseur Ger Thijs is verrast over de reacties. 'Tijdens de eerst try-out in Laren was er een nabespreking met het publiek. En wat hoorden we daar? Ik mis de pijp van Bernhard. Kan Renée Soutendijk niet wat koninklijker? De ordetekens op het uniform van Bernhard kloppen niet. Daar letten de mensen kennelijk op. Ze willen vooral gelijkenis zien, en dat heb ik in mijn stuk juist niet nagestreefd. Maar gelukkig werd er goed gereageerd en was er een mooi applaus.'

Het Stadstheater Harderwijk is feitelijk de aula van het Christelijk College Nassau-Veluwe. Een eigen schouwburg heeft de stad niet; als er toneel gespeeld moet worden, of gedanst, of grappen gemaakt, dient de aula als onderkomen.

Evenzogoed kunnen er 576 mensen in deze zaal, die een sterke gelijkenis vertoond met een schouwburg of concertzaal in pak 'm beet Oost-Roemenië of Zuid-Polen. De overrompelende sleetsheid heeft zo zijn charme - de houten lambrisering tegen de muren, het vaalrode pluche op de stoelen, de plantenbak met plastic vingerplant in de hal.

In de piepkleine kleedkamer staan twee paskoppen met pruiken. De een voor Juliana, de ander voor Greet Hofmans. Die pruiken geven de actrices Renée Soutendijk en Marisa van Eyle een zweem van hun historische personages mee, maar er helemaal op lijken doen ze bewust niet. Het is meer het uitvergroten van een silhouet dan het zo nauwkeurig mogelijk naspelen van een typetje. Geen Kopspijkers- of Koefnoen-toneel derhalve.

Thijs: 'In een stuk over publieke figuren kun je van een zo-goed-mogelijk-lijken-op maar beter afzien. Onze Bernhard spreekt bijvoorbeeld ook niet met een Duits accent. In Juliana zit het 'm veel meer in de vertelling dan in de gelijkenis.'

Voor zijn versie heeft Thijs een opmerkelijke structuur bedacht. Hij laat zijn stuk afspelen in het voorgeborchte waar Juliana, Hofmans en minister-president Beel wachten op de beslissing of zij uiteindelijk naar de hemel of naar de hel zullen gaan. Het is 1 december 2004 - Bernhard is zojuist gestorven en voegt zich bij dit drietal. Met lichte tegenzin, want aan Hofmans had hij altijd al een bloedhekel en zijn vrouw, ach ja, dat was nou eenmaal zijn vrouw. Om met het verleden in het reine te komen, stelt Juliana voor een aantal cruciale momenten uit hun leven na te spelen, verzot als zij is op toneelspelen.

Soutendijk: 'Die hemel-situatie geeft ons als acteur veel vrijheid. En het geeft Ger de kans er een beetje op los te fantaseren hoe die Greet Hofmans-affaire is verlopen. Er is in die tijd door de commissie-Beel een geheim rapport opgemaakt, maar wat daarin staat wordt pas in 2009 openbaar. Feit is dat Juliana in die tijd een grote gedragsverandering heeft ondergaan - van een zeer strijdbare vrouw naar een volgzame koningin die de strijd heeft opgegeven. Dat soort gedragsveranderingen vindt Ger interessant. Voor een toneelstuk is het natuurlijk een mooi uitgangspunt.'

Dat het Thijs om iets anders te doen is dan om het naspelen van algemeen bekende gebeurtenissen, blijkt uit de voorstelling zelf. Dat 'andere' is geschiedenis, dit hier gaat over hoe het mogelijk is gegaan. Juliana begint bijna cabaretesk, met rake oneliners en grappige situaties, die door acteurs als Jaap Spijkers (Bernhard) en Dic van Duin (Beel) met verve worden uitgespeeld. Tegenover hen staan Juliana en Greet die vrouwelijke zielsverwantschap etaleren. Juliana neemt gaandeweg steeds serieuzere vormen aan, resulterend in een dramatisch einde waarin de koningin een gevecht op leven en dood moet leveren en Soutendijk en passant laat zien dat ze veel te lang niet op toneel heeft gestaan.

Thijs: 'Dat lesbische element in mijn stuk zou je inderdaad kunnen scharen onder het hoofdstuk dichterlijke vrijheid. Maar dat er in die tijd een kamer in een Haags ziekenhuis voor Juliana klaarstond, waar mogelijk elektroshocks zijn toegediend, daar is door betrokkenen wel degelijk over gefluisterd. Er schijnt zelfs nog een verpleegster te leven die destijds in die kliniek werkte.'

'Onze vaderlandse geschiedenis is niet rijk aan grote verhalen. Maar dit is er een. De mooiste. De heftigste. Een koningsdrama.' Aldus afficheren de producenten van Juliana (Bos Theaterproducties en Egmond Theater) hun voorstelling. Thijs heeft er vooral zijn haat-liefdeverhouding met de monarchie en de Oranje's in verwerkt. In zijn stuk komt Juliana als meest oprechte voor de dag, in haar kent het drama ook de meeste nuances. Eerst had Thijs meer sympathie voor Bernhard, die charmante globetrotter. 'Maar na dat grote interview in de Volkskrant dat na zijn dood verscheen, vond ik hem niet zo charmant meer. Meer een doodgewone klootzak.'

De rol van Juliana zou aanvankelijk worden gespeeld door Monique van de Ven met Hans Kesting als Bernhard. Toen zij afhaakte, werd Soutendijk gevraagd. De actrice die voornamelijk te zien is geweest in films en televisieseries, las het script, sprak met Thijs en zei: ja, graag.

Soutendijk (49): 'Het is een rol met een scala aan karaktereigenschappen en een enorme schakering aan emoties. Je moet iemand laten zien die verscheurd is, die moet kiezen tussen het koningschap en haar persoonlijke idealen. Tegelijk zitten er ook tegengestelde kanten aan haar: enerzijds de wil om zo gewoon mogelijk één met het volk te zijn, aan de andere kant was ze ook dat verwende prinsesje dat in een groot isolement was opgegroeid en erg nukkig kon zijn. Wat ik persoonlijk fascinerend aan haar vind, is dat ze altijd zielsveel van Bernhard heeft gehouden, ondanks die uitstapjes van hem, ondanks al dat geflierefluit.'

Soutendijk moet het op toneel doen met dat simpele pruikje en een jaren vijftig-mantelpakje . Verder zijn alle hulpmiddelen weggelaten: geen vlinderbrillen, geen malle stemmetjes, geen gekke loopjes. Uiteindelijk moet het drama zelf de aandacht trekken. De actrice heeft het in het begin van de repetities behoorlijk moeilijk gehad. 'Eerst dat loskomen van Juliana, die toch publiek bezit is. En dan is Ger Thijs ook nog eens schrijver en regisseur tegelijk, en al zo lang met dit onderwerp bezig. In het begin was hij dan ook een paar flinke stappen op ons voor. Pas in de loop van de repetities zijn wij gelijk op gegaan. Bovendien heb ik niet zoveel ervaring in het theater, dus er zijn momenten geweest dat ik dacht: dit gaat nooit meer goed komen.'

Renée Soutendijk is 'in het echt' een kleine, meisjesachtige vrouw, bescheiden van karakter, verlegen haast en die verlegenheid verbergend achter een lichtelijk nerveus lachje. Tijdens het eten in de catacomben van de Harderwijkse scholengemeenschap annex stadstheater zit zij een beetje achteraf en luistert naar de grappen en grollen en anekdotes waarmee acteurs dit tussenuur tussen aankomst en opgaan doorgaans vullen.

Thijs: 'De kekheid die Juliana had, die zie je ook terug bij Renée. Ja, juist dat kekke vind ik mooi aan haar. En die bescheidenheid, gecombineerd met ondernemingslust wordt door het publiek sympathiek gevonden. Haar techniek is vooral gekleurd door het method-acting uit de film, het van binnenuit voelen zeg maar, terwijl Juliana toch vooral een talig stuk is. Maar Renée heeft een groot verlangen het goed te doen. Met een vechtersmentaliteit heeft ze haar twijfels overwonnen.'

'U bent geen mens, u bent een land!', roept minister-president Beel in de voorstelling tegen Juliana. Het wezen van de koningin wordt beschreven als 'niet meer dan een wuivende hand op een stokje'. Of de verhouding tussen Hofmans en Juliana lesbische trekjes had, blijft in het midden hoewel de suggestie wel degelijk wordt gewekt. 'Ik heb de indruk gekregen dat U het bovennatuurlijke wel eens hebt verward met het tegennatuurlijke', zegt Beel tegen haar. Daarmee worden Thijs' bewoordingen serene pikanterieën.

Het publiek, in het begin wat ongedurig en lacherig, raakt steeds meer bij het drama betrokken en verlaat na twee uur aangenaam aangedaan de zaal. Soutendijk is na deze tweede try-out opgelucht. 'Het is iedere keer weer een hele puzzel om het drama steeds intiemer te gaan spelen. En dan in zo'n grote bak, waarin ik altijd bang ben dat de nuances verloren gaan. Maar ik zie het als een opdracht de aandacht van het publiek vast te pakken, en krijg daar ook veel energie van. Eerst zaten mijn eigen onzekerheden mij in de weg, maar nu weet ik: dit is Juliana's avond, dit is haar hemel, zij bepaalt!'

De dames van het Stadstheater hebben de acteurs voorzien van een pakketje gerookte paling - je speelt tenslotte niet voor niets in Harderwijk. Hoe lang die paling goed blijft, wil actrice Marisa van Eyle weten.

'Tot-ie weer gaat leven', zegt een Harderwijkse.