Vleeskleurig latexpak

Naakt in een toneelstuk, in Nederland is het eerder regel dan uitzondering. Althans bij de toonaangevende makers van modern toneel....

'There will be some nudity on stage.' Zo staat het in het programmaboekje van de voorstelling The Graduate, die nu al ruim een jaar met veel succes te zien is in het Londense West End. Dames en heren, wees gewaarschuwd, er zal enig naakt te zien zijn. Die naaktscène in The Graduate bestaat uit het gestileerd laten vallen van een badjas waarna heel gevoileerd, in een David Hamilton-achtige setting, het lichaam van Kathleen Turner te voorschijn komt. Onder het publiek en in de Engelse pers was de blote Turner wekenlang onderwerp van gesprek.

Pas op: bloot! - in Nederland zou er geen beginnen aan zijn. Naaktloperij op het toneel is hier meer regel dan uitzondering. Een greep uit de voorstellingen van afgelopen jaar waarin prominent bloot te zien was: Woyzeck, Ruigoord I en II, Neverland, Driestuiversopera, Lulu, Ajax, True Love, Amlett, Jean Julie et Christine. En ook in het nog maar net begonnen seizoen zijn alweer de nodige acteurs en actrices uit de kleren gegaan: een bloot meisje in Les Liaisons Dangereuses, een blote koning in De koning sterft, een blote vader in het incestdrama Asem en een blote kont in Hoofd zonder wereld van 't Barre Land.

Niet alleen in Engeland, ook in Duitsland is naakt in het theater een uitzondering. Móet daar een acteur per se, om welke reden dan ook, zonder kleren op, dan doet hij meestal alsof in een strak zittend, vleeskleurig latexpak, desnoods met aangenaaide piemel. Toen Theu Boermans in Oostenrijk Faust regisseerde, liet hij bij de audities al weten dat er veel naakt in zijn voorstelling zou zitten. Een aantal acteurs haakte bij voorbaat af.

Een Nederlandse acteur die níet uit de kleren wil, zou nauwelijks emplooi hebben, als hij tenminste aan het werk wil bij regisseurs als Ivo van Hove, Johan Simons, Theu Boermans, Gerardjan Rijnders en Dirk Tanghe. Dat zijn de makers van het spraakmakende theater, waarin onder klassieke en nieuwe theaterteksten een geheel eigen handtekening wordt gezet.

Johan Simons laat hoofdrolspeler Bert Luppes een avond lang bloot spelen in Büchners klassieker Woyzeck. In True Love van Toneelgroep Amsterdam (naar een 'moderne' tekst van Charles Mee) laat Ivo van Hove een orgie aan seksuele perversiteiten zien met voornamelijk naakte spelers - waarbij Roeland Fernhout en passant op zijn meest intieme plek wordt ingesmeerd met een slagroomtaart. En ook Lulu, die arme Lulu, toont haar bare lichaam in het gelijknamige stuk onder regie van Theu Boermans.

Gespierd

Volgens Boermans is bloot bij hem nooit bedoeld als seksueel opwindend. 'Gespierde jongemannen rechtstreeks van de sportschool, dat leidt alleen maar af van de tekst. Ik laat liever een lijf zien dat niet zo mooi is, een ander soort esthetiek, zoals de foto's die Rineke Dijkstra heeft gemaakt van vrouwen net na de bevalling.'

Lulu (Halina Reijn) roept mededogen op, geen erotische spanning, zoals zij daar staat in een ijskoude, tl-achtige omgeving. Haar blootheid is niet esthetisch zoals die van Kathleen Turner in The Graduate. Wordt in de loop van het stuk niet nagelaten nadrukkelijk op haar lijfelijkheid te wijzen (ze is meer dan eens half ontkleed), pas in de laatste scène is ze volledig naakt. Dan geeft ze zich 'met huid en haar aan Jack the Ripper, in wie ze aanvankelijk haar redder en ideale liefde meent te herkennen', aldus actrice Halina Reijn, die weinig gêne kent in dit opzicht. 'Lulu is in wezen een natuurkind, het zijn de mannen die haar willen modelleren naar hun wensen.'

De vrije Nederlandse mentaliteit, de open geest op de theateropleidingen en het bloeiende kleine-zalencircuit waarin veel geëxperimenteerd wordt, noemt Theu Boermans als redenen voor het vele naakt in het Nederlandse theater. Dirk Tanghe ziet bloot vooral als een vorm van 'onbeschermd zijn'; zijn Tartuffe (Pieter Embrechts) beschikte indertijd over 'een primaire seksualiteit, zijn naakte lichaam riep associaties op met Christus aan het kruis. Zoiets kun je niet laten zien met een doekje of een broekje.'

Johan Simons vindt 'geen kleren ook een vorm van kostumering', en de Vlaamse excentriekeling Jan Decorte ziet gewoon graag mooie meisjes op het toneel, zo liet hij zich vorige maand tijdens het Theaterfestival ontvallen. Kennelijk ziet hij ze het liefst naakt. Waarom anders danst Ofelia in Amlett minutenlang in haar blootje op een grote tafel terwijl Decorte zelf, als een Hamlet op leeftijd, toekijkt? De bedoeling werd tijdens de voorstelling maar niet duidelijk. Bloot om het bloot leidt maar af.

Toch is Decortes Ofelia vergelijkbaar met de jongen die Maarten Claeyssens speelt in True Love. Beiden zijn jong en mooi en hun naakt is bijna geposeerd. Maar in True Love klopt het volledig met de inhoud van het stuk, waarin een groepje randfiguren de verveling probeert te verdrijven en de seksuele fantasie op hol slaat.

Claeyssens: 'Ik wist van tevoren dat Ivo zintuiglijk theater maakt en dat zoiets er dus in zat, ik ken zo'n beetje zijn schriftuur. Ik ging akkoord met zijn keuze, maar ik heb altijd gerepeteerd met onderbroek aan. Bloot lukt bij mij alleen als ik zeker ben van mijn rol en die zekerheid heb ik in True Love zo lang mogelijk uitgesteld.'

Worsteling

Een van de meest opzienbarende blootscènes in het Nederlandse theater was de legendarische stoeipartij tussen Chris Nietvelt en Warre Borgmans in O'Neills Rijkemanshuis, in regie van Ivo van Hove. Een heftig fysieke confrontatie tussen twee naakte mensen, die op muziek van Bach minutenlang balanceren tussen worsteling en vrijpartij.

Ivo van Hove: 'Dat stuk ging over twee uitgebluste partners die in die bewuste scène hun relatie als het ware een doorstart proberen te geven. O'Neill schreef in zijn script ''kussen'' voor, maar dat was in de jaren twintig en die kussen van toen zijn inmiddels iets anders geworden.

'We hebben in het repetitielokaal een lang traject moeten afwerken om tot dit resultaat te komen - zo heftig, zo fysiek dat het pijn doet. We hebben gerepeteerd op Rape Me van Kurt Cobain, dat ik later heb vervangen door Bach.'

Chris Nietvelt: 'Warre en ik noemden die scène ''het ballet van neuken in de ruimte''. Ik kende Warre heel goed, anders was het niet gelukt. Want je kunt nog zo lang repeteren en geïnspireerd raken door Kurt Cobain, er komt een moment dat die kleren uit moeten en dat zijn piemel tegen mijn borsten gaat bungelen. Ik was de schaamte toen al ver voorbij.'

De vriend van Chris Nietvelt kwam na afloop van de première de kleedkamer in en riep tegen haar tegenspeler: 'Jongen, wat ben ik jaloers op je!'

Anders dan in de beeldende kunst of fotografie leidt bloot in het theater nauwelijks tot opschudding. Aanstootgevend of niet, het is niet aan de orde. Een vrijpartij op toneel is dan ook nooit een echte vrijpartij. Als Jan Decleir in Lulu zijn vingers in Halina Reijn steekt, doet hij dat niet echt. De illusie moet zijn werk kunnen doen. Daar komt bij dat een acteur nooit namens zichzelf op het podium staat. Als Chris Nietvelt zich in Tennessee Williams' De Tramlijn die Verlangen heet uitkleedt om in bad te gaan, doet ze dat als Blanche Dubois. Maar evengoed kreeg Halina Reijn een halfgare man achter zich aan nadat ze met blote billen in de krant had gestaan vanwege de voorstelling Jeff Koons. Plus huwelijksaanzoeken en hijgers aan de telefoon. Sindsdien wil ze inspraak in de fotokeuze bij publicaties.

'Bloot is kwetsbaar en aandoenlijk', zegt Janni Goslinga. In True Love speelt zij de rol van de moeder die haar (stief)zoon verleidt en innig verstrengeld met hem poseert. 'Die moeder geeft haar zoon de eerste les in de liefde, het is een heel kwetsbaar moment. Ik moet in True Love ook een masturbatiescène spelen, maar dan met kleren aan. Dat vond ik veel enger.'

De reacties op die uiteraard gefingeerde zelfbevrediging waren inderdaad veel heviger dan op het vele naakt in True Love. Theu Boermans, die de voorstelling van zijn collega Van Hove ook heeft gezien, herinnert zich alle bloot niet eens meer, maar wel die klaarkomende vrouw in mantelpak.

Niet iedere acteur gaat even makkelijk in z'n nakie op de bühne staan. Toen regisseur Matthijs Rümke op de eerste repetitiedag van Brechts Driestuiversopera (Noord Nederlands Toneel) aan cabaretier/acteur Viggo Waas vroeg of hij in de slotscène zijn broek wilde laten zakken, dacht Waas dat het een geintje was.

Ja hoor, typisch Nederlands toneel, tuurlijk. Maar Rümke hield vol: Mackie Messer, de rol die Waas speelde, is aan het einde van het stuk totaal berooid en afgeleefd, en niet langer de lefgozer die hij eerst was. Dát wilde de regisseur overbrengen.

Waas: 'Als acteur snap ik dat wel, maar als Viggo zag ik er enorm tegen op. Ik heb een paar jaar terug Tartuffe gezien van Dirk Tanghe met een volledig blote hoofdrolspeler. Het eerste kwartier zit je toch vooral naar dat kruis te kijken, hoe mooi die tekst ook is. Als cabaretier ben ik me bovendien zeer bewust van het publiek in de zaal; anders dan een acteur heb ik geen weet van die zogenaamde vierde wand.'

Ongelukkig

Pas op de generale repetitie gaf hij zich voor het eerst bloot. 'Ik voelde me echt ongelukkig en dat paste perfect bij de rol.'

Bert Luppes, die in Woyzeck (ZT Hollandia, regie Johan Simons) de hele avond zonder enige vorm van kostuum speelt: 'Bloot op toneel is altijd een statement, een groot gebaar. Het zijn alleen inhoudelijke motieven die me ertoe brengen, niet de wens te choqueren en het heeft al helemaal niets met ijdelheid te maken. Schaamteloos acteren, daar hou ik van. Schaamteloos, zowel in emoties als fysiek.'

Chris Nietvelt, die meerdere malen in de stukken die ze met Ivo van Hove maakte bloot was (Rijkemanshuis, Lulu, De Tramlijn die Verlangen heet, India Song, De Dame met de Camelia's), deed een trouwe bezoeker van het Zuidelijk Toneel eens verzuchten: 'Ik heb haar schaamhaar meer gezien dan dat van mijn vriendin.'

Nietvelt: 'Het is nooit effectbejag geweest. Ik heb nooit gedacht: dit is onzin, anders had ik het niet gedaan. Ivo houdt van extreme tekens op toneel, en naakt is nu eenmaal een extreem teken.'

Van Hove: 'Voor mij is naakt heel extreem, ja. Ik ben katholiek, vergeet dat niet, in België zitten wij altijd achter de gordijnen. Misschien hebben wij wel iets te verbergen, een geheim. Een lichaam heeft ook een geheim, want het is voor de buitenwereld bedekt. Dat lichaam op toneel laten zien, vind ik een sterk gebaar, en erg naakt.'

Maar wanneer jonge, mooie toneelspelers als Roeland Fernhout en Halina Reijn naakt op toneel gaan staan, roept dat bijna vanzelf ook de vraag op of er een grens is tussen hun erotische uitstraling en de functionaliteit ervan.

Fernhout: 'Mijn naakt in True Love is zeker niet erotiserend bedoeld. Ik hoef daarin niet aantrekkelijk te zijn, eerder liederlijk. True Love gaat expliciet over seks, en in het script staat dat ik geile fantasieën heb over taarten in mijn kruis en zo. Tijdens de repetities heb ik toen stiekem een taart gekocht, die ik eerst drie dagen met me mee heb gezeuld en toen toch maar aan mijn tegenspeler heb gegeven.

'Ik wilde een schaamteloosheid laten zien zoals in The Idiots van Lars von Trier. Aan het eind van de voorstelling sta ik met vuurwerk in mijn kont, dat nog wordt afgestoken ook. Daarna is echt niets meer te dol.'

Halina Reijn: 'Eigenlijk vind ik het wel romantisch, zo in mijn blootje op het podium. Maar bloot in het repetitielokaal, of erger nog op een filmset in dat felle licht, is vreselijk. Schaamhaar in close-up, dat vind ik echt heel erg, dan is er geen enkele illusie meer.'

Of de naaktheid van een acteur een uitgesproken erotische lading heeft, bedoeld is om kwetsbaarheid, een katharsis of armoe te tonen of enkel nut heeft als esthetisch beeld, nooit is een regisseur er op uit zijn publiek puur en alleen te behagen of lekker te maken.

Welnu, daarin zou Johan Simons wel verandering willen aanbrengen. In de begintijd bij Hollandia heeft hij veel bloot laten spelen in desolate locaties - Bert Luppes bijvoorbeeld stomend van de kou in een ijskoude tuinderkas. 'En als Fedja van Huêt in De Bitterzoet dat meisje verkracht, is dat mooie blote lichaam van hem tegelijk gruwelijk. Bloot heeft dan een betekenis, net zoals in het theater een kostuum een betekenis heeft.

Maar hij zou wel eens een voorstelling willen maken, 'en ik realiseer me dat het gevaarlijk is', waar het publiek opgewonden van raakt. 'Een erectie op het toneel zou van een bepaalde schoonheid kunnen zijn.'