Is religie goed voor de wereld of juist niet?

Vol verwachting was ernaar uitgekeken: een discussie over religie tussen twee van 's werelds beste debaters, Tony Blair en Christopher Hitchens. De zaal in het Canadese Toronto was vrijdagavond met 2.600 aanwezigen uitverkocht.

Waarom is religie slecht of goed voor de wereld? Hitchens: Wanneer je er van uitgaat dat er een schepper is en een plan, dan maakt ons dat tot lijdend voorwerp in een wreed experiment, waarbij we ziek worden verklaard en de opdracht krijgen om beter te worden. Om erop toe te zien dat dit gebeurt, is er een hemelse dictatuur ingesteld, een soort goddelijk Noord-Korea. Verlossing wordt ons beloofd, tegen een spotprijs, namelijk het opgeven van je kritische vermogens.

Ik vraag mijn opponent: is het goed voor de wereld om in te spelen op ons schuldgevoel en onze angst voor de dood? Om kinderen schrik aan te jagen met de hel en eeuwige straf.

Tony probeert vrede te bereiken op de geboortegrond van het monotheïsme (het Midden-Oosten, waar het joodse, christelijke en islamitische geloof hun oorsprong vinden, AE). Dit gebied zou vervuld moeten zijn van schoonheid, liefde en vrede. In plaats daarvan zien we ellende, schande en tirannie, en mensen die vanwege oude boeken, grotten en relikwieën elkaars kinderen doden.

Blair: Het is ongetwijfeld waar dat mensen vreselijke dingen doen in de naam van religie. Maar het is ook zeker waar dat mensen buitengewoon goede dingen doen, geïnspireerd door hun religie. Ongeveer de helft van de gezondheidszorg in Afrika komt van organisaties gebaseerd op een geloof. Miljoenen levens worden daarbij gered.

Dus de stelling dat religie zuiver gif is, is niet houdbaar. Zij kan destructief zijn, maar ze kan ook een bron zijn van barmhartigheid. Zij stimuleert om goed te doen en beteugelt de neiging om zelfzuchtig en slecht te zijn.

Ik geef toe dat in een wereld zonder godsdienst de religieuze fanatici misschien verdwenen zullen zijn, maar is daarmee ook het fanatisme weg? Besef dat het verlangen naar een wereld zonder religie niet nieuw is. De twintigste eeuw draagt de littekens van dit soort ideeën. Ze gaven ons Hitler, Stalin en Pol Pot.

De grote godsdiensten delen bepaalde waarden. Die kunnen helpen tegenstellingen te overwinnen in deze tijd van mondialisering.

Hitchens: Dit is een oproep tot een allesverbindend humanisme, maar daarbij werkt de godsdienstige praktijk niet mee. Religie in haar oorspronkelijke monotheïstische vorm is van begin af aan een uiting van exclusivisme. Dit is onze God, de God die een overeenkomst is aangegaan met onze stam. Ik vind het onheilspellend dat paus Benedictus de katholieke kerk weer net als vroeger tot de enige echte kerk wil uitroepen. Religie versterkt alles wat verdeeldheid zaait. Daarom is haar geschiedenis bevlekt met bloed.

Het is een raadsel voor mij. Als ik geloofd zou hebben dat er een verlosser of een profeet was, benoemd of gezonden door een God, die aan mij dacht, van me hield en het beste voor had met mij, ik denk dat ik dan gelukkig zou zijn geweest. Waarom maakt het hen niet gelukkig? Omdat zij niet gelukkig zullen zijn totdat jij hetzelfde gelooft.

Blair: Laat mij de mythe doorprikken dat exclusivisme alleen voorbehouden is aan religie. Ik ben bang dat het zich overal in het leven voordoet. Ware religie gaat juist over het omarmen van hen die anders zijn. Voor Christopher is humanisme voldoende. Maar ik zeg: voor sommige gelovigen is dat niet genoeg. Zij geloven in een andere, hogere macht.

En dan hebben ze het niet over de hemel en de hel op een ouderwetse manier om mensen schrik aan te jagen en te onderwerpen. Het gaat hen er gewoon om hoe je mens kunt zijn in dienst van anderen.

Speelde het geloof een rol in het besluit om Irak binnen te vallen?

Blair: Dat is een gemakkelijke vraag. Het ging niet over geloof. Als je een gelovig persoon bent, helpt je dat als mens. Het geeft geen antwoord op politieke vragen. Je gaat niet naar de kerk, kijkt naar boven en zegt tegen God, okay, is het minimumloon volgend jaar 6,5 of 7 pond? Helaas geeft hij je niet het antwoord. Zelfs bij grote besluiten over oorlog en vrede die ik heb genomen, waren dat besluiten gebaseerd op politiek. En zo hoort het ook, en men mag het niet eens zijn met die besluiten, maar ze werden genomen omdat ik echt geloofde dat ze juist waren.

Hitchens (die de oorlog in Irak steunde, AE): Wat mij opviel, is dat de bevrijding van Irak op het unanieme verzet stuitte van elke christelijke kerk. Het Vaticaan was keihard tegen, zoals het ook tegen de bevrijding van Koeweit was in 1991. Het was niet de eerste keer in de wereld dat er een slappe christelijke passiviteit werd gepredikt ten overstaan van een fascistische dictatuur.

Is geloof hulpmiddel of obstakel bij het zoeken naar vrede in het Midden-Oosten?

Blair: Ik denk niet dat er een oplossing komt voor de kwestie-Jeruzalem, wat een heilige stad is voor alle drie geloven die teruggaan op Abraham (jodendom, christendom en islam, AE), tenzij gelovigen bereid zijn eruit te komen. We kunnen twisten over de mate waarin dat wat in het Midden-Oosten gebeurt, een gevolg is van religie of van politiek, maar één ding is absoluut zeker, namelijk dat zonder gelovigen die een constructieve rol spelen, het bereiken van vrede zeer moeilijk wordt.

Hitchens: Niemand kan ontkennen dat er in de Bijbel beloningen in onroerend goed worden uitgedeeld, door niemand minder dan Jehovah zelf. Dat land is beloofd aan menselijke primaten ten koste van andere primaten.

David Ben Goerion was premier van wat hij nog steeds een seculiere staat noemde, toen hij Israëlische archeologen bij zich riep en zei: ga de woestijn in en graaf de bewijzen voor onze aanspraken op. Zij gingen, na de verovering van de Sinaï en de Westoever, zelfs nog verder het veld in op zoek naar bewijs dat Mozes daar was geweest. Zij vonden niets, maar je kunt niet zeggen dat het idee dat God zich bemoeit met onroerend goed niet in de heilige teksten zelf staat.

Zo bazelen en wauwelen alle drie godsdiensten, ja God schenkt land, alleen niet aan jou, jij hebt de verkeerde naam. Het maakt conflicten onoplosbaar.

Wat vinden de debaters het meest overtuigende argument van elkaar?

Blair: Dat is het zojuist door Christopher ingebrachte argument dat veel van het uit naam van de religie begane kwaad voortkomt uit de geschriften van de religie.

Als je als moslim gelooft dat we moeten leven volgens de regels uit de zevende eeuw (de tijd van Mohammed, AE), dan eindig je met extreme standpunten. Gelovigen moeten in staat zijn de geschriften zo uit te leggen dat het aansluit bij mensen in de moderne wereld.

Hitchens: De opmerking van Tony waarin ik me het meest kon vinden, was dat als religie verdwijnt het niet automatisch beter wordt.

Ten tweede: dat er iets buiten het materiële is, is een belangrijke zaak. Wat je zou kunnen noemen, het bovennatuurlijke of het transcendente, of op zijn best het extatische. We weten wat ermee bedoeld wordt, als we denken aan bepaalde soorten muziek misschien, zeker waar liefde en muziek samenkomen. Zonder dat zouden we echt alleen maar primaten zijn. Religie heeft zeer goed werk gedaan door het vast te leggen in muziek en architectuur, niet zozeer in de schilderkunst, naar mijn mening.

De vraag is hoe we datgene wat van waarde is in deze kunst kunnen vasthouden in onze emoties. Ik heb voldoende aan het extatische en zie het los van bijgeloof en het bovennatuurlijke.

Als je trouw wilt zweren aan een Verlosser, wil je daarvoor dan de prijs betalen door te geloven in het bovennatuurlijke, wonderen, engelen en een leven na de dood? Dat is het opgeven van je mentale vrijheid. Je bent beter af als je dat niet doet, als je geen kuddedier wordt of enig ander schaap.

Zo eindigde het debat. Het was beleefd gebleven. Hitchens, die op het eind vermoeid raakte, pakte Blair niet al te hard aan. Bij de peiling achteraf werd hij uitgeroepen tot winnaar, met 68 procent die tegen de stelling (religie is goed voor de wereld) stemde en 32 procent voor. Blair was de verliezer, maar had toch 10 procent meer aanhangers voor zijn stelling weten te winnen.

Arie Elshout

Arie Elshout is correspondent in de Verenigde Staten voor de Volkskrant.