Illegalen opsluiten is inhumaan

Er zitten in Nederland 1.800 vreemdelingen in de cel. In de drang ze uit te zetten, wordt de menselijke maat uit het oog verloren, vindt Rein Zunderdorp....

De Nederlandse samenleving worstelt met het reguleren van migratieprocessen. Dit speelt zowel bij de integratie van nieuwkomers die wel toegelaten worden als ten opzichte van illegalen. Op 18 juni heeft het Europees Parlement een Terugkeerrichtlijn aangenomen waarin de repressieve aanpak van de EU nog eens wordt verscherpt. Zo wordt onder meer een maximale detentieduur van 6 maanden en een verlenging tot 12 maanden vastgelegd. Na uitzetting geldt voor maximaal 5 jaar een verbod op terugkeer op Europese bodem. Hiertegenover is een onbevangen benadering nodig.

Migratieprocessen overstijgen de Nederlandse context en invloed. Nederland probeert daarin zijn positie te bepalen. De laatste jaren hebben we het er niet best vanaf gebracht. We hebben geprobeerd arbeidsmigratie zo veel mogelijk te beperken en de deur slechts open te houden voor ‘echte’ politieke vluchtelingen. Het asielkanaal was al snel verstopt, juist omdat het de enige mogelijkheid leek tot legale binnenkomst.

Vervolgens ontstond een categorie mensen die wel in ons land verblijft, maar niet officieel wordt ‘toegelaten’, en ook moeilijk uitzetbaar is. Nu hebben we een samenleving met twee rangen: de ‘echte’ burgers en de illegalen, die niet op de normale bescherming van onze rechtsstaat kunnen rekenen. De uitzetting van illegalen met harde hand is niet erg effectief en vrij duur. Bovendien roept de huidige aanpak morele vragen op. Aanhoudend zijn er discussies over de proportionaliteit en de humaniteit van vreemdelingenbewaring.

In Nederland verblijven ongeveer 1.800 mensen in vreemdelingenbewaring. Het gaat om uitgeprocedeerde asielzoekers en mensen die hun status hebben verloren of die om andere redenen geen geldige papieren hebben. Bijvoorbeeld slachtoffers van mensenhandel die vastgehouden worden omdat ze geen geldig identiteitsbewijs hebben. Hoewel ze formeel recht hebben op bescherming, wordt hier vaak geen gebruik van gemaakt. Binnen de detentie is er geen oog voor en zelf zijn ze niet op de hoogte van hun rechten.

De gemêleerde groep gedetineerde vreemdelingen wordt in meerpersoonscellen vastgehouden, zonder noemenswaardige mogelijkheden voor ontspanning of studie, met vaak slechte sanitaire voorzieningen en beperkte medische en psychische zorg. Bovendien zijn hun bewakers vaak slecht opgeleid en niet opgewassen tegen het ‘bewaren’ van mensen met uiteenlopende culturen, die onder hoogspanning staan.

Vreemdelingendetentie is formeel niet bedoeld als straf of vergelding. Het is een bestuurlijke maatregel om mensen beschikbaar te houden voor de uitzettingsprocedure en het daaraan voorafgaande onderzoek. Het is een penitentiaire oplossing die normaal alleen wordt toegepast als straf voor vrij ernstige vormen van criminaliteit. Illegale aanwezigheid wordt in het nationale en internationale recht niet beschouwd als crimineel gedrag.

Illegalen als criminelen vastzetten is ook niet nodig. Er zijn alternatieven, die op maat kunnen worden toegepast, zoals gesloten asielzoekerscentra, garantstellingen door derden, een intensieve meldingsplicht en elektronische bewaking. Naast juridische argumenten (het voldoen aan de detentienormen) en kostenbesparing moeten humanitaire overwegingen een rol spelen.

Het gesprek over de achterliggende morele vraagstukken en alternatieve mogelijkheden komt echter niet van de grond. Toch is zo’n gesprek nodig.

De samenleving en politiek moeten nadenken over:

Verschillend beleid voor verschillende illegalen. Repressief bij wie dat effectief en noodzakelijk is en ondersteunend waar dat haalbaar en mogelijk is.

Maatregelen om terugkeer mogelijk en aantrekkelijker te maken.

Alternatieven voor langdurige detentie van de 50-70 procent illegalen die niet uitzetbaar zijn.

In welke gevallen vreemdelingenbewaring gemodelleerd naar strafrechtelijke detentie gerechtvaardigd is.

Een tussenweg tussen uitsluiten en toelaten van onuitgenodigde migranten tot de voorzieningen van de verzorgingsstaat. Onderzoek de mogelijkheden van beperkte en geconditioneerde toegang tot voorzieningen.

Het lijkt erop dat we bij de aanpak van het illegalenvraagstuk de juiste maat uit het oog verliezen, waardoor mensen onnodig beschadigd raken. Er is alle reden hierover tot publieke en politieke herbezinning te komen.