De Matthäus luister je zo

In onze reeks kijkcursussen, deze keer een luistercursus: 10 en meer plezierverhogende weetjes over Bachs Matthäus Passion. Met Pasen is het lijdensseizoen immers weer begonnen.

De Matthäus is een aandachtvrager. Ja, het is waar dat over de Matthäus Passion van Johann Sebastian Bach veel boeken zijn verschenen waarin het lijkt of het werk alleen voor geschoolde musici en absolute insiders bedoeld is. Modulerend ritornello, accompagnato-recitatief, middenligging, Basso Continuo... En ja, het is waar dat de Matthäus Passion geen stuk is met een beetje werkbaar, op onze tijd toegesneden levensthema à la 'Het leven is een feestje, maar je moet zelf de slingers ophangen'.

En ja, het is waar dat het even duurt, 78 nummers, zo'n drie uur muziek. 'Je moet er rust voor in je kont hebben', zegt bariton Maarten Koningsberger. Hij zong zelf honderden keren Jezus in diverse Matthäus Passions en is de coach van EO's Mattheüs Masterclass (Vanavond, Ned.2, 20.24 uur) waarin zangers uit de niet klassieke wereld een lied uit de MP instuderen. 'Je moet je geest even helemaal vrijgeven van Facebook en andere bezigheden. Multitasken kan niet bij de Matthäus.'

En ja, het is nog oud barok Duits ook. Wetten dass Gerard Joling in de Mattheüs Masterclass zeker zal zwikken over 'Oh Schmerz. Hier zittert das gequälte Herz'. Wie zou niet zwikken. De verrassendste deelnemer was volgens Maarten Koningsberger misschien wel Ivo Niehe, die we 'niet zo vaak zien in een leerlingsituatie, maar zich toch zeer kwetsbaar opstelde'.

Fans (1)
Maar... De Matthäus Passion wordt dus wel door velen als prachtigste muziekstuk op aarde gezien. 'De mooiste noten uit de muziekliteratuur', zegt Paul Witteman, die in het boek De geheimen van de Matthäus Passion over zijn eerste MP (op 6-jarige leeftijd) bekent: 'De muziek had bij mij, zo klein als ik was, gevoelens losgemaakt heftiger dan de ergste verliefdheid later zou veroorzaken.' In P & W vertelde Witteman vorig jaar aan 'huildeskundige' Ad Vingerhoets dat hij zichzelf toestond maar één keer per jaar te huilen: bij de Matthäus.

Fans (2)
'Mijn leven lang heb ik nooit een moment van onzekerheid gekend over de vraag wat Bachs meest aangrijpende compositie is. Zonder enige twijfel de Matthäus Passion. Noch qua lengte, noch qua diepgang, noch qua ontroeringskracht is er ook maar iets dat daarmee te vergelijken valt.' (Maarten 't Hart)

Matthäus-kenner Martin van Amerongen, na een bezoek aan een programma van Andries Knevel: 'Ik weet het niet, meneer Knevel', sprak ik ferm. 'Wij zijn geen van tweeën in staat om in de mensenziel te blikken. Maar één ding weet ik zeker. Bij Christus' kruisdood, bij zijn smartelijke Eloï, Eloï, lama sabachthani, zonder meer het meest dramatische moment uit de geschiedenis der mensheid, ervaar ik, als ongelovige, precies dezelfde emoties als een gelovig man als u.'

De Matthäus gaat over ons
De Matthäus is een passiestuk, gebaseerd op hoofdstuk 26 en 27 uit het bijbelboek Mattheüs, het lijdensverhaal waarin Jezus als martelaar aan het kruis wordt gespijkerd om al het slechte van de mensheid op zich te nemen. In Bachs Matthäus Passion is Jezus ook vooral een mens die verschrikking op verschrikking meemaakt: marteling, verraad door zijn dierbaren, zijn vader die hem helemaal alleen laat sterven. Een diep droef verhaal dat nog steeds aanspreekt omdat, zoals Paul Witteman zegt: 'De Matthäus Passion erin slaagt ongelovigen één dag per jaar aan de rand van de bekering te brengen. Het hoofd vol bloed en wonden brengt me op de gedachte dat er een betere wereld mogelijk moet zijn dan die waarin wij leven en dat ik er meer voor zou moeten doen om die te bereiken.' Of zoals Maarten Koningsberger zegt: 'Kijk naar Petrus, die het niet kan opbrengen om achter Jezus te gaan staan, en later om vergeving vraagt. Dat gaat over ons, over alle keren dat wij niet sterk genoeg waren.'

Zo zit de Matthäus in elkaar: zachtmoedig zappen
Drie wezenlijke zaken over opbouw en klank van de Matthäus Passion:

1. Bach vulde de bijbelteksten van Mattheus aan met commentaren en beschouwingen, en liet de tekst daarvoor schrijven door de voormalig postbeambte, belastingambtenaar, wijninspecteur en blijspelschrijver Picander (schrijverspseudoniem van C.F. Henrici).

2. Bachs grote geheim is: afwisseling. Het stuk switcht razendsnel van aria naar het spreekgezongen verhaal (het recitatief), naar koor, en weer naar aria, en weer naar recitatief.

3. Waarom klinkt de Matthäus zoals hij klinkt, met zijn zachtmoedige hobo's en fluit en orgel? Omdat in Bachs tijd knallend koper, een trompet of zo, niet was toegestaan in de vastentijd.

De MP is niet bij de MP
Geboortedatum van het barokke meesterwerk: 15 april, Goede Vrijdag, 1729. Bachs compositie werd trouwens niet meteen als mooiste muziekstuk aller tijden gezien. Na zijn dood lag het honderd jaar op de plank voordat componist Felix Mendelssohn het herontdekte en in Berlijn liet uitvoeren voor een uitzinnig publiek. Sindsdien is de Matthäus een kaskraker. Ook en vooral in Nederland, waar het stuk ook al sinds de 19de eeuw te zien is. De traditie om de Matthäus in de Grote Kerk in Naarden op te voeren als een soort stichtelijk high society-event in het bijzijn van het kabinet dateert al vanaf 1922. Maar het is voor het eerst dit jaar dat de minister-president ervoor heeft gekozen een andere uitvoering bij te wonen, namelijk die in Leiden. Een dissident statement? Vindt hij de Naardense uitvoering echt te elitair zoals De Telegraaf schrijft? De Bachvereniging weet het niet. Ze weten wel al een jaar dat de MP niet hun MP komt opluisteren en vinden het echt jammer.

Echt iets voor Bach: rijmen.
'Minder Galilea, meer nu.' Dat wilde Jan Rot in het kort met zijn Nederlandse hertaling van de Matthäus Passion. Er komen nu heel gewone woorden in voor zoals 'peperduur', 'klapzoen', en 'schietgebedje'; en het 'süßes Kreuz' werd een 'krakend kruis'. Maar, zegt Rot, bij Bach moet je uitgaan van de muziek. 'Er is nog geen achtste noot gesmokkeld, en geen klemtoon staat verkeerd. En zodra er iets te rijmen valt, dan springt Bach erop, dus daar is weer niet op bezuinigd. 'Tover met tempels, simsalabim en hocus pocus pas Pilatus.' Zo hoor je hoe Bach swingt.'

Hit (1), het openingskoor: BAM
De MP heeft een dubbel koor, en een dubbel orkest, heel bijzonder in de muziekgeschiedenis, en J.S. Bach zette die troef meteen in het eerste nummer al in. Het openingskoor in droevig e-klein kan je zelfs een luisteraar zonder enige Matthäus-ervaring meteen vloeren. Het komt voor. Of zoals liefhebber Ernst Daniël Schmid zegt: 'Eerst zit de zaal een beetje te roezemoezen, en dan, meteen bij die eerste inzet, BAM, kippenvel. Dan is het klaar, hoef je nergens meer over na te denken.' Ook verhaaltechnisch is het openingskoor ijzersterk. 'Bach als Hitchcock', zegt Jan Rot. 'Die opening is zo filmisch, omdat je midden in de actie begint. Daar strompelt Jezus met zijn kruis de berg op en alle omstanders roepen; het drama is duidelijk, dan wordt het stil en begint het verhaal drie dagen eerder.'

De muziek en de tekst horen bij elkaar als yin en yang
Typisch Matthäus. Musici kunnen er verrukt over zijn hoe de muziek van Johann Sebastian Bach en het verhaal op elkaar aansluiten. De hoge A van de vurige Petrus. Hoe Petrus' leugen, 'ik ken die Jezus niet', met een dissonant in de muziek te horen is. Dat er, als Jezus zingt, altijd strijkers klinken, behalve op het moment dat hij sterft aan het kruis, het moment dat hij de goddelijke strijkers-stralenkrans van God, zijn vader, moet ontberen. In het boek De geheimen van de Matthäus Passion vertelt clavecimbelspeler Siebe Henstra hoe het felle koorstuk Laß ihn Kreuzigen hem elke keer weer angst inboezemt: 'Vingerbrekend. Later komt het koor nog eens terug, een toon hoger, dus met nog meer kruisen. Nog moeilijker. Misschien is het allemaal geen toeval: Kreuz en kruis!' In hetzelfde boek zegt viola da gamba-speler Mieneke van der Velden: 'De aria Komm süßes Kreuz is een van de moeilijkste stukken die voor viola da gamba zijn gecomponeerd. Door middel van enorme sprongen en zware, volle akkoorden, beeldt Bach uit hoe zwaar de opgave is om het kruis te dragen.'

Bach is een striptekenaar
Het lijkt een beetje vlooien in de traditie van 'Paul is dead' en de andere geheime boodschappen die fanatieke fans achterstevoren en rechtsomkeert in het Beatlesrepertoire ontdekten, maar de kenners zijn het erover eens dat zelfs Bachs notenschrift aansluit bij het verhaal. Precies 30 noten in het openingsthema van Gibt mir meinem Jesum wieder, waar Judas net 30 verraadsmunten in de tempel heeft gegooid. Of de aria Blute nur, waar de noten bij het woord 'slang' kronkelen als een slang. Of noten als druppels als in de fluitpartij in Ruß und Reu tranen vallen. En, fluisteren sommige kenners, als je de noten van het slotkoor met elkaar zou verbinden, zie je de gebogen ruggen van rouwende mensen.

De Matthäus is zelf een kruis
Door diezelfde kenners wordt de theorie van dirigent Hans Brandt Buys ook niet zonder meer van tafel geveegd. Die wist zeker dat de MP is opgebouwd als een kruis, en dat daarom het eerste deel zo veel korter is dan het tweede deel. Deel 1 verbeeldt de horizontale kruisbalk, en deel 2 is dan de paal van Jezus' kruis. Het verbindingspunt: het moment in het eerste deel als Jezus aankondigt dat Petrus hem zal verloochenen. In het tweede deel komt dat moment terug als Petrus zich tot zijn schrik herinnert wat Christus gezegd heeft.

Hit (2). Sind Blitze, Sind Donner: Veldslag
Heel makkelijk te behappen voor een nieuwkomer bij de Matthäus Passion: de aria So ist mein Jesus Nun Gefangen, en het, excuus voor de oneerbiedige woorden, orgastisch daarop volgende Sind Blitze, Sind Donner in Wolken verschwunden. De alt en de sopraan zingen licht om elkaar heen, het koor flitst daar af en toe tussendoor, als voorbode op wat gaat komen. En dan, opeens, barsten de donder en bliksem los, in wat Jan Rot noemt 'een fuga in de toptien van lekkerste stukjes aller tijden'. En hoor wat een zangtechnische veldslag dat onweer is voor de lage bassen.

Hit (3). Erbarme dich: bitter
Misschien wel dé hit. Johannes Leertouwer, violist, zegt het zo in De geheimen van de Matthäus Passion: 'Net voor de aria Erbarme Dich zingt de evangelist 'und weinete bitterlich'. En dan begint misschien wel een van de mooiste stukken uit de hele muziekgeschiedenis, vol smeken om erbarmen, vol hartverscheurende akkoorden. Dat is voor mij altijd een moment waar het me moeilijk valt om de grote gevoelens te beteugelen en me te concentreren op het bespelen van mijn kwetsbare instrument.'

Bonustrack: Aus Liebe
Vooruit, geen hit, maar zo mooi: Aus Liebe. Een lied, een aria die er zomaar opeens uit sprong, in de jaren dat Jan Rot over de Matthäus gebogen zat. De aria waarin Maria haar zoon voor Pilatus ziet staan, en zich in verbijstering afvraagt, waarom hij zijn leven wil geven om 'zijn schaapjes te redden'. Met twee hobo's en een bijna onspeelbare traverso* solo, die de fluitist dwingt zijn adem heel precies te verdelen.

(*De traverso is de 18de-eeuwse voorloper van de dwarsfluit; Bach wordt in onze tijd het liefst op zo vintage mogelijk materiaal gespeeld.)

Hit (4). Het slotkoor: heb uw naaste lief
Begrafenisklassieker die vreemd genoeg niet voorkomt in de Dela uitvaarttop-50. Koppelt diepe triestheid aan een gevoel van saamhorigheid en berusting. En dan betraand toch maar weer moedig opstaan, en proberen of we zoals Jezus kunnen leven, heb uw naaste lief als uzelf. Een dissonant in het slotakkoord. Dat we niet denken dat dat makkelijk zal gaan. Geen applaus. Dat mag nou eenmaal niet na de Matthäus Passion.

'Zo, hij hangt weer.' Dat zeggen de mensen dan op de borrel na afloop.

Zo die hangt weer

'Zo, die hangt weer', sprak de beroemde alt Aafje Heijnis steevast als er weer een Matthäus Passion was voltooid. Er is geen land ter wereld waar vóór Pasen zo veel uitvoeringen van dit meesterwerk ten gehore worden gebracht. De site bach-matthaus-passion.startpagina.nl prijst voor de komende weken alleen al 89 verschillende uitvoeringen aan.

Masterclass

Opnieuw gaat een aantal Bekende Nederlanders bij de EO de uitdaging aan om

de Matthäus Passion te zingen. In vier afleveringen zingen zanger Gerard Joling, televisiepresentator Ivo Niehe, zangeres Pearl Jozefszoon, zangeres Lenny Kuhr, zangeres en actrice Annick Boer en musicalster Jon van Eerd zich naar een uitvoering toe. Zij krijgen hulp van opera- en concertzanger Maarten Koningsberger. Vanavond EO, Ned. 2, 20.25 uur.