De koningin in vier smaken

Niet elk bedrijf wil een stram portret met sjerp, niet elk stadhuis kiest voor een staatsiefoto. De markt van vorstelijke portretten kent zijn wensen en verlangens....

Het zwaarste van het koningschap is vermoedelijk dit: dat ze voortdurend en schaamteloos met je persoonlijkheid aan de haal gaan. Als de roddelpers het te bont maakt, kun je ze bij wijze van represaille nog voor de rechter slepen en dwingen 25 mille over te maken naar het Rode Kruis. Maar wat doe je tegen de wilde horden die al punnikend, al macrameënd, al kleiënd zich meester maken van jouw uiterlijk?

Majesteit in pastel, majesteit in luciferhoutjes, majesteit als zandkasteel - in de loop der jaren is door amateuristische kunstenaarshand veelvuldig gesleuteld aan 'de stralende persoonlijkheid van onze koningin, die werkelijk een bijzonder knappe vrouw is'. Het zijn de woorden van gravin Van Limburg Stirum-Hoeufft van Velsen bij de opening, ruim tien jaar geleden, van een tentoonstelling in Scheveningen waar liefst twintig kunstenaars zich op het staatshoofd hadden uitgeleefd.

Er bestaat een imposante wildgroei aan bustes, schilderijen en tekeningen van de meest geportretteerde vrouw van Nederland, koningin Beatrix. Kennelijk is het de prijs die betaald moet worden voor de beate toewijding waarop het koningschap dobbert, maar laat niemand beweren dat het offer licht is.

Vrij stevig heeft zich bijvoorbeeld in het geheugen gezet de tekening die Siegfried Woldhek al weer jaren geleden maakte van de koningin, omringd door haar nieuw benoemde dienaren van de Kroon, het kabinet. In de ogen van de tekenaar was majesteit een oud, afgetobd mensje, slonzig en lelijk.

Het kan flatteuzer. De schilder Herman Gordijn heeft bijvoorbeeld in het begin van de jaren tachtig een schitterend portret gemaakt van Beatrix. Gordijn heeft een reputatie opgebouwd als de schilder bij uitstek van lelijke, dikke wijven. Van Beatrix maakte hij een prachtige vrouw: eigentijds, zelfverzekerd, met dat vleugje ironie dat heel sterk hoort bij de huidige koningin.

'Ze heeft prachtige handen en een heel mooie huid', zei Gordijn destijds. 'En een levendig gezicht.'

Ger van Elk heeft ook een bijzonder portret gemaakt van de koningin. Het is een brede driehoek waarin een kleurenfoto van de koningin centraal staat. Ze is omgeven door een Hollands landschap met imposante wolkenpartijen.

Het is zeer koninklijk, wat op een andere manier, want aanmerkelijk platter, ook gezegd kan worden van de beroemde Beatrix van Andy Warhol: een oranje koningin met juwelen om haar hals en een kroon op haar hoofd en een nogal domme glimlach om haar lippen.

En dan zijn er de zeefdrukken van Marte Röling, twee series uit 1982 en 1990. De kracht van de tekeningen school in hun eenvoud: met een paar lijnen zette Röling een complete majesteit neer.

Die tekeningen zijn destijds gemaakt op verzoek van de RVD, de Rijksvoorlichtingsdienst. Ze waren te koop voor gewone burgerlui, maar vooral voor instellingen en bureaus die enerzijds meenden zonder majesteit in de receptie niet vooruit te kunnen, doch het aan de andere kant benauwd kregen bij het vooruitzicht van een staatsiefoto in de hal. Voor hen was er Marte Röling.

Inmiddels zijn de Rölings al weer enige tijd uitverkocht. De RVD besloot tot een nieuwe serie van koninklijk goedgekeurde portretten. Vier kunstenaars werden uitgenodigd, dat wil zeggen: negen ontvingen een invitatie, maar vijf werden te licht bevonden. Er waren twee voorwaarden: het portret moest reproduceerbaar zijn, er moest een zeefdruk gemaakt kunnen worden èn de afbeelding moest gelijken op het voorbeeld van vlees en bloed. Tot degenen die door de RVD tot oordelen bevoegd waren verklaard, behoorde de koningin zelf.

Gisteravond werden in Panorama Mesdag in Den Haag de vier uitverkoren portretten aan de openbaarheid prijs gegeven. Sam Drukker, Amsterdams portretschilder, behoorde daar niet bij. Hij was een van de afvallers. Vorige week beleed hij in Vrij Nederland zijn chagrijn over de gang van zaken. Hij gaf in het interview vrij precies weer wat de grote moeilijkheid is bij het portretteren van juist de koningin. Drukker zei: 'Iedereen kent haar van plaatjes, postzegels, munten, tijdschriften, trouwpartijen. Die afbeeldingen zijn verworden tot een symbool, een cliché. Dus moet je proberen dat te vergeten, opnieuw toenadering zoeken en opnieuw kijken.'

Carla Rodenberg uit Gouda heeft het symbool volledig in ere gehouden; ze schilderde een soevereine koningin in de kleuren rood, wit en blauw. De Beatrix van Annelies Hoek uit Geleen is wel erg traditioneel. Zij maakte van de koningin een zoete vrouw, bijna een moeke. De Beatrix van Marike Bok uit Amsterdam is afgebeeld in negatief. Bok koos voor 'een concept dat zijn dynamiek bewijst naar de esthetische kant, maar vooral naar het belang van onze vorstin voor onze maatschappij'.

De Beatrix van Frank Leenhouts uit Oostburg komt nog het meest in de buurt van een interpretatie die het symbool ontstijgt. Hij heeft een ets gemaakt met een vlakverdeling waarin de koningin bijna door de lijst zakt. Het maakt haar klein, ontdoet haar van haar ongenadige verhevenheid.

De portretten worden samen met voorstudies en eerdere portretten van koningin Beatrix tot en met 22 oktober geëxposeerd in Panorama Mesdag in Den Haag. Openingstijden: 11 tot 15 uur, zondag 12 tot 17 uur.