Burum heeft meer dan een Oor

Door de politieke problemen van minister Plasterk staat het Friese dorp Burum in het centrum van de belangstelling. De inwoners begrijpen alle ophef maar half.

BURUM - Het internationale afluisteren begint in de weilanden achter het terpdorp. Daar staat een terrein vol witte schotels: antennes waarmee de Nederlandse inlichtingendiensten MIVD en AIVD wereldwijd telefoon- en internetverkeer uit de lucht halen. De Amerikaanse spionagedienst NSA heeft toegang tot de in Friesland verzamelde data, maakte de regering vorige week bekend.

It Greate Ear, noemen de inwoners het schotelpark in de polder: Het Grote Oor. In Burum weten ze niet beter dan dat hun dorp al jarenlang fungeert als afluisterstation. Maar nu ineens stelt de buitenwereld vragen. 'Sinds de onthullingen van Snowden willen mensen weten: wat gebeurt er bij jullie?' zegt Anneke Mulder, uitbater van dorpsherberg Het Wapen van Burum.

Wat gebeurt er in Burum, wat deden de Amerikanen precies en wat wist de regering? Morgen moet minister Plasterk (PvdA, Binnenlandse Zaken) zich daarover in de Tweede Kamer verantwoorden. Plasterk, verantwoordelijk voor de AIVD, ontkende aanvankelijk dat de Amerikaanse NSA mocht meekijken met de gegevens uit Burum. Ten onrechte, blijkt nu. Hier, op de Friese zandgrond, staat de apparatuur die zijn positie als bewindsman in gevaar brengt.

In Burum zien ze liever dat politiek Den Haag zich bezighoudt met een belangrijker kwestie: de monumentenstatus van de plaatselijke molen. Zaterdag is er daarom een politieke manifestatie. De enige bezienswaardigheid van het dorp, de 18de-eeuwse korenmolen Windlust, is herbouwd na een verwoestende brand en dreigt nu zijn predicaat van Rijksmonument te verliezen. Een PvdA-Kamerlid neemt poolshoogte, de burgemeester belooft: 'Ik ga het regelen in Den Haag.'

Het hele dorp dat dient als voorpost in de wereldwijde satellietspionage, loopt uit voor de korenmolen. Die is veel belangrijker dan Het Grote Oor, vinden de inwoners. 'Ik ben weleens naar een open dag van het satellietstation geweest', zegt een oudere man. 'Maar dat heb je na één keer echt gezien. De molen is natuurlijk veel mooier. Als kind speelde ik hier bijna elke dag, mijn kleinkinderen zullen hier straks ook weer spelen.'

De satellietschotels zijn vanaf de molen niet te zien. Van ophef over de afluisterpraktijken is in het dorp eigenlijk nooit sprake geweest, zegt dorpshistoricus Willem Kloppenburg. 'Wij Burumers maken daar weinig drukte over. We zijn daar nuchter in: afluisteren mag niet altijd, maar gebeurt toch.'

Dan zegt de lokale geschiedschrijver: 'We zijn er wel een beetje trots op. Wie heeft nou zulke schotels?' Op lokale ansichtkaarten staan ze trots naast elkaar, de iconen van Burum: de satellietschotels, de molen en de hervormde kerk uit 1784.

Mysterie
Wat gebeurt er op Het Grote Oor? Voor de omwonenden is dat tot op zekere hoogte een mysterie. Meekijken in de keuken is niet nodig, verzekert Henk te Velde aan de stamtafel van de dorpsherberg. 'Hier achter zit toevallig een groot transportbedrijf. Moet ik dan ook weten wat die precies vervoeren? Misschien zijn het wel heel lelijke dingen.'

Dit weten ze in Burum: het ministerie van Defensie, beheerder van het afluistercomplex, gebruikt slechts een deel van de satellieten. De MIVD en AIVD zijn hier in 2005 'met open armen' ontvangen nadat inwoners uit het naburige Zoutkamp met succes verzet pleegden tegen luisteroren in hun achtertuin. De rest van het terrein is in gebruik door Inmarsat: geen spionagedienst, maar een commercieel bedrijf voor satelliettelefonie.

Met Inmarsat heeft Burum maar mooi geluk gehad, zegt Aren Vroegindeweij, voorzitter van de stichting die de molen Windlust beheert. Het communicatiebedrijf doneerde duizenden euro's voor herbouw na de brand. De molen kon opnieuw verrijzen dankzij de gulheid van het Grote Oor.

Van sporadische open dagen, georganiseerd door Inmarsat, herinneren dorpsbewoners zich de enorme kelders onder het complex, met beeldschermen vol gegevens die in de gaten worden gehouden. En ja, natuurlijk krijgen de Amerikanen van alles doorgestuurd, weet Kloppenburg. 'Tijdens een van die open dagen was de Irakoorlog net begonnen. Ze vertelden toen: hier komen beelden uit Irak binnen. Die laten we niet zien, die gaan gelijk door naar de Amerikanen.'

In de beginperiode bood het satellietcomplex werk aan tientallen mensen. 'Tegenwoordig vernemen we er niet veel van', zegt Marco Hiemstra, een van de vier vrijwillige molenaars van Burum. De satellietschotels zijn vergaand geautomatiseerd. Een enkele schoonmaakster uit het dorp komt er nog, net als een handvol bewakers. Logeerden er vroeger geregeld militairen in de herberg, tegenwoordig is het aantal 'slapers voor Het Oor' op één hand te tellen.

De MIVD verscherpte de afgelopen jaren de beveiliging. Inwoners zien het verhoogde risico op een aanslag als grootste nadeel van een afluistercentrum naast huis. 'Maar als ze hier de boel platgooien, zijn wij er als eerste geweest en daarna heb je er geen last meer van', relativeert herbergier Mulder. 'In Den Haag maken ze alles groter omdat ze er verder vanaf zitten. Als je dichtbij zit, is het niet zo spannend.'

Dit vinden ze in Burum wel een belangrijke zaak: de monumentenstatus van de satellietschotels. Een van de grootste schotels - een blikvanger in het weiland - is door Defensie buiten gebruik gesteld. De inwoners willen die graag houden als monument, net als korenmolen Windlust. 'Anders heb je straks alleen nog kleine schotels', zegt Kloppenburg. Het Grote Oor met alleen kleine satellietantennes, dat verstoort het dorpsgezicht.

Opgewonden Kamervragen
Het zijn tijden waarin alles verdacht is. Zo meldde Nieuwsuur vorige maand dat het Amerikaanse ministerie van Defensie 'speciale apparatuur' zou hebben in Burum, pal naast de afluisterschotels van de Nederlandse Sigint Organisatie NSO. De plek zou 'alleen toegankelijk zijn voor Amerikanen', die daar 'kunnen doen wat ze willen'. Wat deden die Amerikanen daar? Waarom wisten we dat niet? Het leidde tot opgewonden Kamervragen. Wat is er aan de hand? Naast de schotels van de NSO staan in Burum schotels van Inmarsat, een commercieel bedrijf dat satellietcommunicatie aanbiedt. Een van de klanten is het Amerikaanse ministerie van Defensie. Dit gaat niet om aftappen, maar om communicatie. De Nederlandse overheid heeft toegang tot de locatie en de gebouwen, blijkt uit het antwoord van minister Jeanine Hennis. Wat zij zegt (en niet zegt) is niet altijd even volledig, maar in dit geval lijkt de ophef onnodig. Als de Amerikanen data krijgen uit Burum, dan krijgen ze die gewoon van hun Nederlandse vrienden van de NSO.

Michael Persson