Boeken kijk je zo

100 duizend kijkers, dat 'zou al heel wat zijn'. Nu kijken er op zondagochtend soms meer dan 200 duizend mensen. De maker: 'Amateuristisch blijven, maar niet bang.' In onze serie kijkcursussen: VPRO Boeken.

VPRO Boeken wordt opgenomen op de derde verdieping van het MusicQ-gebouw in Amsterdam-Oost. De studio is minimaal ingericht en meet ongeveer 8 bij 8 meter. De tafel waaraan Wim Brands zijn gasten ontvangt, staat op een warmrood hoogpolig vloerkleed, de wand erachter bestaat uit ramen. Door de ruiten zie je boomtoppen wiegen, er zeilt een meeuw voorbij, treinen rijden over een talud. Buiten beeld zitten enkele publiciteitsmedewerkers van uitgeverijen. Verder: een floormanager en drie camera's met cameramensen. Brands neemt een promootje op. 'Straks in VPRO Boeken...'

1 'Alleen Linda de Mol kan het ook in één take.'
Aldus een van de cameramannen. Zonder autocue wordt het programma aangekondigd. En die autocue blijft afwezig. Brands doet alles uit zijn hoofd en leest dus ook geen vragen van kaartjes. 'Amateuristisch blijven, maar niet bang', zegt de presentator, die trouwens niet buitensporig op de televisiewereld gesteld is. Wel op boeken. Zoals Han Reiziger, zijn voorbeeld, dat was op muziek. Hij koestert de nagedachtenis aan Reizigers bezieling en spreekwoordelijke onhandigheid. 'De naald werd met horten en stoten op de plaat gezet. Maar bij hem had je altijd het idee dat het gesprek na afloop van de uitzending in de studio gewoon doorging.' Uit die school komt Brands.

2 Boeken wordt 'als live' opgenomen.
Alles in realtime en in een keer, op woensdagochtend. Het muziekje is 4 mains van de Belgische minimalist Wim Mertens (1953).

3 Regie: Ellen Jens, televisielegende.
Vanwege haar affiniteit met literatuur (ze produceerde onder meer Hier is... Adriaan van Dis) en het feit dat ze als een van de weinige VPRO-regisseurs gewend is met meerdere camera's om te gaan (We zijn weer thuis, vele andere programma's) 'moest zij het maar doen'. Met het raam op de achtergrond is ze blij. Op de begane grond van de Plantage, de vorige studio, was het nog net even fijner: 'Iemand zet haar fiets neer en je zit benieuwd te kijken hoe ze dat kind eraf krijgt. Dat houd ik dan per ongeluk expres net even te lang in beeld. Intussen zit je als kijker te luisteren naar wat er in het programma gezegd wordt - lekker. In een dichte studio wordt het al gauw zo'n kunstprogramma.' Waar ze namelijk helemaal niet van houdt, van kunstprogramma's.

Na enig zoeken zijn ze hier terechtgekomen. Brands: 'Ver van de Hilversumse dynamiek van O, o, wat zijn we belangrijk. Voor de gasten ook aangenaam: die zijn niet geïntimideerd. Een prettige plek.'

4 Het hele decor komt uit de koker van Ellen Jens.
Sfeer scheppen met een non-decor, daar heeft ze plezier in. Wat treft, want 'het moest voor 10 cent en een elastiekje'. Het is nagebouwd van het decor in Studio Plantage dus, dat weer was gemodelleerd naar het huis met raampartij van Jens en echtgenoot Wim T. Schippers. Het boekenkastje is van haar, net als het lampje; het beeldje heeft Schippers eens voor een tentoonstelling in de bibliotheek van Rotterdam gemaakt. Ook het schilderij van Hugo Claus dat aan muur hangt, heeft ze van huis meegenomen.

5 Meer dan Harry Mulisch, Gerard Reve of Jan Wolkers is de Vlaming
Claus is een held van Brands. 'Claus deed zo veel mogelijk zelf: het toneelstuk schrijven, het decor timmeren, regisseren en tussen de middag at hij de ballen gehakt van de acteurs op. Claus houdt een wakend oog op ons programma. We maken het met een zo klein mogelijke bezetting. Ik denk dat hij tevreden is.'

6 VPRO Boeken is een van de zeldzame programma's zonder redactie.
Wel is er Ymke Kreiken (productie), 'die een alziend oog heeft'. Maar redactie, Brands doet het allemaal. Hij begint voor elk seizoen met rondjes langs uitgeverijen en leest vervolgens vooruit: elke week vier drukproeven. Hij weet nu al wie er in september en oktober in de uitzending zitten (onder anderen Jean Pierre Rawie met een nieuwe dichtbundel en Bart Slijper met zijn Kloos-biografie).

7 Een boek moet groter zijn dan de schrijver.
Marja Vuijsje was te gast met Ons Kamp, de geschiedenis van een familie die door de oorlog is getekend. Toen Brands het boek las, vertelt hij, kreeg hij het idee dat zij de implicaties van de oorlog nog niet helemaal in kaart had en dat haar boek daar een zoektocht naar was. 'En op een bepaald moment begint jou als lezer duidelijk te worden wat die gevolgen waren. Je ontdekt dat met de schrijver mee.' Een ander voorbeeld is Paul Auster's Winterlogboek, de biografie van zijn lichaam. Brands: 'Hij begon aan dat boek, maar wist niet waar het hem zou brengen. Ook dat boek is een avontuur. Net als de schrijver stel je jezelf vragen tijdens het lezen. En als je het uit hebt, ben je nog naar van alles benieuwd. Boeken die je niet uit hebt als je ze uit hebt, die zoek ik.'

8 Om te weten of een boek goed is, heeft hij naar eigen zeggen meestal aan een oogopslag genoeg.
Daar zijn varianten op. De Australische talkshow host Clive James zei: 'Een goed boek sla je open, je leest drie opeenvolgende, willekeurige pagina's en dan heb je het verhaal in essentie.' (Voormalig uitgever Theo Sontrop wist al wat voor vlees hij in de kuip had voor het gedrukt was. Sontrop: 'Ik hoef het niet eens te lezen. Ik kan het al zien als ik de envelop openmaak.')

9 Bij de keuze van de gasten wordt geen onderscheid gemaakt tussen bekende en onbekende schrijvers.
Brands: 'Anders heb je voor je het weet de situatie die je met musicals ook hebt: ze vertolken alleen maar klassiekers van dertig jaar of langer geleden. Ik, Jan Cremer. Zo heeft de televisie ook de neiging zich nergens een buil aan te vallen. En er is genoeg te beleven op het gebied van de literatuur. Ik wil niet zeggen dat ik alleen mensen wil interviewen die onbekend zijn, wel dat het me niet interesseert.'

10 Brands belt elke gast van tevoren. Maar zelden langer dan vijf minuten.
Hij doet niet aan screening, vraagt ook niet aan de uitgever of iemand uit zijn woorden kan komen. Het gebeurt wel eens dat een uitgever hem waarschuwt: die en die is zo zenuwachtig, dat wordt niks. Maar dan nog. Dat iemand stottert is geen reden hem te weigeren. Wel vertelt hij een schrijver soms wat hij misschien zal vragen.

Verdere voorbereidingen: 'Het is prettig verzekerd te zijn van een begin, een midden en einde van een gesprek. Maar niet noodzakelijkerwijs in die volgorde.'

11 'Brands kan geen scherpe vragen stellen.'
Die kritiek steekt af en toe de kop op. Maar voor hem hoeven scherpe vragen niet. 'Die hebben meestal een hakketakinterview tot gevolg.' Voor scherpzinnigheid, wat iets anders is, geldt hetzelfde: ook die probeert hij te vermijden. Hij las een essay van de Franse psychiater Jacques Lacan over Edgar Allen Poe. 'Niets is slechter voor de wijsheid dan overdreven scherpzinnigheid', concludeerde Lacan daarin. Brands: 'Een verhelderend inzicht. Scherpzinnigheid is als kijken in een gloeiende zon: verblindend tot de duisternis er op volgt.'

12Het is een mythe dat alle boeken waarvan de schrijvers bij Adriaan van Dis hadden gezeten bestsellers werden.
Niet. Dat geldt ook voor VPRO Boeken: het succes hangt af van het boek. Brands: 'Wel kun je in een gesprek horen of iemand een goede schrijver is. Aan het vermogen om al formulerend een soort verhalen in aanbouw te formuleren.'

13 Altijd handig: een voorwerp, een kort filmpje, een foto.
'Stenen in de rivier waarop je kunt gaan staan. Zo kun je simpel zaken duidelijk maken.' Voor het gesprek met Mineke Schipper (van Overal Adam en Eva, een boek over schepping, paradijs, slang en zondeval) had hij een Haïtiaans plaatje van het paradijs uit het boek gekozen, met giraffen. Vraag: 'Waarom staan er op dat schilderij giraffen, die komen op Haïti toch niet voor?' 'Daarom juist', antwoordde Schipper. Daar mijmert Brands dan de rest van de zondag een beetje verder over. En, hoopt hij, de kijkers met hem.

Poetry International
Zondag blikt VPRO Boeken vooruit op de 43ste editie van het Rotterdamse festival Poetry International. Van 12 tot en met 17 juni is Rotterdam het podium voor poëzie van over de hele wereld. De dichters Bernlef en K. Schippers zijn te gast in deze aflevering, zij staan ook op het festival. Verder worden beelden vertoond uit 1966 van 'poëzie in Carré' waarop Jan Hanlo met Gesprek in een snoepwinkel te zien is.
VPRO Boeken, 10.30 uur op Nederland 1