Aaneenschakeling van fabels

Romantisiche idealen, hoe onrealistisch ook, hebben grote invloed op ons denken. Ongeluk en teleurstellingen zijn het gevolg.

Romantiek is levensgevaarlijk, zegt schrijver en filosoof Jan Drost (35). En hij kan het weten, want hij studeerde af op de liefde. Drost geeft liefdescolleges aan studenten en schreef onlangs het boek Het romantisch misverstand. Anders denken over liefde. Onder meer met de hulp van filosofen als Plato, Schopenhauer en Nietzsche wil hij mensen 'beter maken in de liefde'.

Weinig mensen zijn zich bewust van de hardnekkige beelden die ons dicteren hoe onze geliefde moet zijn, meent Drost. Neem zijn vrouwelijke collega van rond de 30, die hem eens vroeg waarom zij nooit leuke mannen ontmoette. Deed zij soms iets verkeerd?

Drost vroeg wat ze zocht in een man. Een opsomming van spieren, snelle auto's en aanbidding volgde. De vrouw bleek haar manbeeld op de Bouquetromannetjes uit haar jeugd te baseren. Elke man die niet aan haar Ken-achtige plaatje voldeed, schreef zij af. Drost: 'Tot haar eigen ontsteltenis. Zo hardnekkig zijn die beelden dus.'

Hoe worden wij beter in de liefde?
'Door de termen liefde en romantiek niet langer met elkaar te verwarren. Romantiek is een aaneenschakeling van fabels die ons juist weerhouden van een gelukkige geslaagde liefdesrelatie. Romantiek is een vijand van de liefde.'

Op wat voor fabels baseren wij ons beeld van de liefde zoal?
'Dat liefde een gevoel is, bijvoorbeeld, en als dat gevoel niet meer zo hartstochtelijk is als in het begin, dat de relatie niet meer goed is. Het geloof in de ware. De klik: het moet meteen goed zijn, anders deugt het niet. Dat liefde een vorm van samensmelting is. Die kom ik heel vaak tegen. Ook bij mensen die helemaal niet beseffen dat ze dat geloven.

'Of de opvatting dat liefde niet eindig mag zijn. Een verbroken relatie is per definitie een mislukte liefde. Een vrouw werd in een interview eens gevraagd, vindt u het niet erg dat alle drie uw huwelijken mislukten? Zij antwoordde verontwaardigd: ik ben drie keer gelukkig getrouwd geweest.

'Liefde blijft altijd hetzelfde, is er nog een. In het ideaalbeeld van eeuwige liefde, moet de liefde vaak zo blijven als in het begin - passievol. Dat je elkaar na twintig jaar huwelijk nog steeds verliefd in de ogen staart. Dan kun je niet anders dan een langdurige liefdesrelatie zien als een soort afname, een sterfproces.'

Waar komen al die idealen vandaan?
'Romantiek is overal. In films, boeken, kunst, sprookjes, reclames. Van jongsaf aan worden we met allerlei beelden gevoed die een soort blauwdruk gaan vormen van hoe we het leven en in dit geval de liefde ervaren.'

Deze idealen noemt u misverstanden.
'Romantische idealen zijn vaak gebaseerd op een verkeerde denkwijze. Neem het ideaal 'liefde is een gevoel dat je moet volgen'. Ten eerste kun je zelden spreken van één gevoel. Welk gevoel volg je dan? Er zijn mensen die hun halve leven volgens dat adagium leven en daarmee behoorlijk wat liefdesslachtoffers maken, incluis zichzelf.

'Veel idealen heb je niet bewust bedacht, die zitten in je hoofd en je wordt er continu door beïnvloed. Ik ontdekte dat mensen tegen allerlei diepgewortelde ideaalbeelden aanlopen die hen in de weg staan. Ikzelf net zo goed. Meer en meer vroeg ik me af: is dat wat liefde is, het begint mooi maar leidt op den duur tot een aaneenschakeling van teleurstellingen? Ik ben in de loop der jaren ideeën tegengekomen die mij hielpen anders naar dingen te kijken en er anders mee om te gaan.'

Dus studeerde u af op de liefde.
'Ik ben opgegroeid in een slagveld van echtscheidingen. Daardoor heb ik nooit het idee gehad dat liefde of een geslaagde liefdesrelatie vanzelfsprekend zijn. Ik was geneigd om na te denken over de vraag waarom sommige mensen uit elkaar gaan en andere juist niet.

'Tijdens mijn studie filosofie zocht ik een praktische invulling van het vak. De oude Grieken, bijvoorbeeld, deden aan praktische filosofie. Feitelijk waren het psychologen. Het woord therapie betekent letterlijk zielzorg. Beter leven door goed na te denken over wat je belangrijk vindt, je gedragingen en waar je tegenaan loopt.'

Er moet meer gedacht worden?
'Absoluut. Vergelijken, afwegen, beheersen. Als je over liefde nadenkt, komt daar veel emotie en gevoel bij kijken. Je gevoel verander je niet zomaar. Ik val nu eenmaal op dat soort mensen, of ik ga nu eenmaal vreemd. Dat kan je een groot gevoel van machteloosheid geven. Ik bepleit dat het prettig is om te beseffen dat gevoelens voortkomen uit een bepaalde manier van denken. Ideeën kun je in woorden vatten en begrijpen. Dat is niet meteen de oplossing, maar als je iets begrijpt wordt het al draaglijker. Veel moderne cognitieve therapie is op dit oude Griekse gedachtegoed gebaseerd.'

Als we allemaal meer filosofen zouden lezen, zou er minder liefdesleed zijn?
'Ik denk het wel. Als je Schopenhauer leest, gaat dat ook een onderdeel van je blauwdruk uitmaken. Mijn stelling is niet: verander even je idee, en klaar ben je. Ideeën zijn hardnekkig. Inzien dat een ideaal een misverstand blijkt te zijn of dat een bepaalde manier van denken niet klopt, wil nog helemaal niet zeggen dat het daarmee verdwenen is of dat je het loslaat.

'Maar ik ben er van overtuigd dat mensen echt ongelukkig worden van een gevoel van machteloosheid, als je het idee hebt dat je niets kan veranderen. Eigenlijk is het hele boek een grote oefening in voelen waar je invloed ligt.'

Geef eens een voorbeeld.
'Ik ontmoette een vrouw bij een van mijn lezingen. Nadat haar huwelijk was stukgelopen rond haar dertigste was er nooit meer een nieuwe liefde geweest. Ze was nu in de zestig. Zij koesterde een noodlottig geloof in de Ene en opende nooit meer haar blikveld voor nieuwe liefdes. De romantiek had haar vizier verengd. Nu kan het zijn dat zij hier gelukkig mee was, maar die indruk wekte ze niet. Het romantische ideaal van de Ene Ware vertelde haar dat een mens maar één kans krijgt in de liefde en dat die van haar verkeken was. Stel je voor hoe het haar leven zou kunnen veranderen als ze zich van die gedachte zou weten te bevrijden.'

Zijn er eigenlijk typisch vrouwelijke of mannelijke idealen?
'Minder dan je zou denken. Ze verpakken zich vooral anders. Mannen hebben net zo goed versmeltingsidealen als vrouwen. Bij een vrouw wordt het vaak zweverig geïnterpreteerd. Maar een man wil bijvoorbeeld dat zijn vrouw zich mooi maakt als hij daar behoefte aan heeft, dat ze seks wil als hij dat wil en dat ze hem met rust laat als hem dat uitkomt. Dat zij kortom precies is zoals hij wil dat ze is, in zijn plaatje past. Bij colleges hoor ik jongens wel eens beweren dat zij een meisje helemaal niet willen veranderen. Ze hoeft alleen maar mooi te zijn en moet vooral niet zeuren. Alsof dat geen dwingend eisenpakket is.'

U geeft in uw boek een korte cursus 'hoe niet vreemd te gaan met Schopenhauer'.
'Ik heb veel mannen en ook vrouwen gesproken die vreemd waren gegaan. Bijna altijd zeiden ze: hoe kan dit nou, ik heb een fijne goede relatie en ik zette alles op het spel voor die ene onbekende? Ze voelden vaak spijt, ze voelden zich bijna belazerd door zichzelf: toen wilde ik het per se, maar dat gevoel kan ik helemaal niet terughalen.

'Schopenhauer zegt dat wat wij liefde noemen de zoektocht is naar een voortplantingspartner. Omdat de soort moet blijven bestaan. Wij zijn geen doel, maar een middel. Stel, je ontmoet iemand in een café of op werk en je wordt overmand door een gevoel, noem het aantrekkingskracht. Dit betekent iets, hier moet ik iets mee.

'Schopenhauer laat zien dat dat gevoel er van nature inderdaad is. Het is heel sterk, maar het is niet per se een teken van liefde. Als je gelukkig wordt van het hoppen van de een naar de ander, kun je het doen. Maar veel mensen willen toch graag een langdurige relatie met hun geliefde opbouwen. Dan is het volgens mij handig als je seks en liefde enigszins van elkaar weet te onderscheiden.

'Nadenken over vreemdgaan vormt mijns inziens een logisch onderdeel van de zoektocht naar langdurige liefde en hoe die te realiseren. Vreemdgaan kan ook een vorm van machteloosheid zijn, denk ik, en dus niet bevorderlijk voor een gelukkig leven. Het gaat allemaal over zeggenschap hebben. De beheersing om de keuzes te maken waar je uiteindelijk gelukkig van wordt.'

Bent u zelf beter geworden in de liefde?
'Ik zeg niet dat ik de sleutel heb gevonden. Maar ik ben wel dichterbij gekomen door na te denken. Blauwdrukken zijn moeilijk te wijzigen. Maar ik laat me niet vertellen dat we niet veranderlijk zijn. In die weigering ligt je vrijheid. Het nadenken over de ideeën in je eigen hoofd, maakt je vrijer. We hebben meer keuzevrijheid dan we denken.

'Afscheid nemen van ideeën of idealen die vertrouwd zijn, doet ook echt pijn, dat heb ik geleerd. De meeste mensen willen helemaal niet uit elkaar maar samen blijven, en die worstelen daarmee. Het veranderen van een relatie in de loop van de jaren kun je als positief of negatief ervaren. Daar heb je een keuze in. Een keuze maak je niet één keer en dan klaar.

'Die keuze maak je elke dag opnieuw. Daar kun je cynisch over doen. Maar cynisme komt voort uit teleurstelling. En waar teleurstelling is, zijn teleurgestelde verwachtingen - en zo kom je toch weer uit bij die funeste romantiek.'

CV Jan Drost
1975 Geboren in Vroomshoop

1983 Bedenkt dat hij schrijver wil worden

1995-2002 Studie filosofie en Nederlands aan de UvA in Amsterdam

2005 Werkt als docent filosofie aan de Hogeschool van Amsterdam, publiceert essays en geeft lezingen over de liefde.

2011 Het romantisch misverstand verschijnt.

Woont samen in Amsterdam

Jan Drost: Het romantisch misverstand. Anders denken over liefde. De Bezige Bij. €18,50. ISBN 9789023458340