Stéphane Charbonnier
Stéphane Charbonnier © Tomas van Houtryve

'Meer kans op fietsongeluk dan dat ik een islamitische moordenaar tegen het lijf loop'

Interview januari 2013 met toenmalig hoofdredacteur Charlie Hebdo

Bij een aanslag op het redactiekantoor van het Franse satirische weekblad Charlie Hebdo in Parijs zijn twaalf doden gevallen. Onder andere voormalig hoofdredacteur Stéphane Charbonnier zou zijn omgekomen. Precies twee jaar geleden sprak de Volkskrant met hem. 'Wil je de vrijheid van beweging waarop je recht hebt? Of wil je absolute vrijheid van meningsuiting? Dan kies ik voor het laatste'

Charlie Hebdo huist in een non-descript bedrijfspand aan de oostrand van Parijs. De entree is anoniem, geen naambordje op de voordeur. De vorige burelen brandden uit nadat het blad een islam-themanummer had gemaakt.

Bij de voordeur staat sinds september een politiebusje. En Charb, hoofdredacteur van het satirische weekblad, heeft sinds een jaar politiebeveiliging. Vier maanden geleden, nadat zijn blad een tekening op de omslag had gezet van Mohammed in een door een rabbi voortgeduwde rolstoel, werd hij met onthoofding bedreigd.

Vorige week verscheen La vie de Mahomet (Het leven van Mohammed), een speciale uitgave van Charlie Hebdo. De Mohammed zoals Charb die tekent, is een geel mannetje met bolle ogen, knobbelneus en korte benen, niet bepaald de fiere profeet met zware wenkbrauwen en regelmatig gebit die in de oude geschriften wordt beschreven. Maar voor de tekst heeft Charb zich, met hulp van een Marokkaanse godsdienstsociologe, strikt gehouden aan klassieke Arabische bronnen.

Ook dit keer wordt hem verweten met vuur te spelen. Een regeringswoordvoerder vroeg zich af of het verstandig was een zo gevoelig onderwerp aan te snijden, andere media schimpten dat Charlie Hebdo de oplage wil opkrikken. Toch vallen de reacties mee. Geen doodsbedreigingen dit keer, vertelt Charb, in 1967 geboren als Stéphane Charbonnier. 'De reacties zijn dit keer nuchterder.'

De politie neemt de doodsbedreigingen tegen u serieus en vermoedt dat er een terroris-tische groepering achter zit. Heeft u getwijfeld of u de islam opnieuw als onderwerp moest nemen?

'Absoluut niet. Omdat dit een speciale uitgave is, is de toon anders. Maar als er zich een nieuwe actualiteit aandient, zullen we niet aarzelen satire te bedrijven.'

Intussen belemmert die satire u in uw dagelijks leven.

'Geef je daaraan toe, dan heeft die extremistische minderheid gewonnen. Wil je de vrijheid van beweging waarop je recht hebt? Of wil je absolute vrijheid van meningsuiting? Dan kies ik voor het laatste. Voor mij is dat gemakkelijker dan voor anderen; ik heb geen vrouw en geen kinderen, zelfs geen huisdier. Mijn werk is mijn passie. Had ik het weekblad niet, dan zocht ik een andere manier om me uit te drukken. Dat is van levensbelang voor mij, meer dan naar de film gaan als ik daar zin in heb.'

U kunt uit duizenden onderwerpen kiezen. Waarom dan toch het leven van Mohammed?

'Eerdere themanummers van Charlie Hebdo gingen over kernenergie, binnenlandse veiligheid, feminisme. Daar hoor je niemand over. We hebben wekelijks een rubriek over dierenleed. De islam is een van de vele onderwerpen.

'Charlie Hebdo staat in de traditie van l'Assiette au beurre, een geïllustreerd tijdschrift uit het begin van de 20ste eeuw. Dat waren geweldige tekenaars en wat ze maakten, was heftig. Ze namen vaak de katholieke kerk op de korrel, veel harder dan wij nu het geloof aanpakken. Dat komt simpelweg doordat godsdienst minder onderdrukkend is nu. Maar tegen de invloed die er nog is, strijden we.'

Robert Crumb tekende bijbel-boek Genesis. Ook hij hield zich letterlijk aan de bronnen. Was dat een inspiratie?

'Dat is een formidabel boek. De grafische virtuositeit van hem heb ik niet. Maar sinds 2006, toen de Deense karikaturen verschenen, loop ik rond met het idee dat we te weinig over Mohammed weten. Ik ben biografieën gaan lezen, en heb al tekenend veel geleerd. Zijn verhaal lijkt sterk op dat van Jezus, de verschillen met het christendom zijn niet heel groot. In de Koran vind je passages die ontroerend zijn, maar soms is het ook lachwekkend.'

Is uw kijk op de islam al doende veranderd?

'Het heeft bevestigd wat ik al dacht: of de islam samengaat met democratie hangt af van de interpretatie. Ook de Bijbel en de Tora bevatten gewelddadige teksten. Christenen en joden hebben geleerd die niet letterlijk te nemen. Het grootste deel van de moslims neemt de Koran ook niet letterlijk, anders stond de wereld er nu heel anders voor.'

Je moet moslims niet als gehandicapten van de humor behandelen, heeft u gezegd. Gaat dat samen: islam en zelfspot?

'Mijn vrienden in de Palestijnse gebieden maken grappen over de islam en over Allah. Dan hebben ze het over verwisselde sokken in de moskee. Die grappen vertellen ze niet in de openbaarheid. Nogal wat Franse cabaretiers hebben een islam-achtergrond. Die zeggen: ook al ben ik atheïst, ik ga geen grappen over het geloof maken, want dat is gevaarlijk. Ze zijn verlamd door de angst voor een minderheid.

'De CFCM, de Franse moslimraad, roept de moslims op niet te reageren en zegt dat ik provoceer om geld te verdienen. In die raad zitten ook heel gematigde mensen. Die voelen zich uit angst voor de fundamentalisten verplicht zo te reageren. Dat is jammer. Dat ze mij verachten, is normaal. Maar ze zouden ook hun eigen radicale minderheid moeten verachten.'

Toen u in september Mohammed op de omslag zette, voelden Fransen in Arabische landen zich bedreigd. Er waren rellen in Maghreblanden. Wij zijn daarvoor niet verantwoordelijk, was uw reactie.

'Wij gaan ons niet aanpassen aan de regels van het land waar zij leven, of dat nu Libanon, Tunesië of Afghanistan is. Dat zeg ik niet om te provoceren, maar omdat het grotesk zou zijn. We leven in Frankrijk, ik respecteer de Franse wet. En wij zijn het niet die het geweld veroorzaken of aan de wieg van de aanslagen staan.'

Zijn er grenzen aan de vrijheid van meningsuiting?

'De enige grenzen zijn die van de wet. En we volgen onze eigen overtuigingen. Ik zou in het blad nooit racistische opvattingen verdedigen, zelfs als dat binnen de wet kan.'

Voelt u zich beschermd door de regering?

'Het is eerder de staat die ons beschermt. Toen de redactie afbrandde, hadden we een rechtse regering. Die deed haar werk en zorgde voor politiebescherming. De linkse regering doet dat nu ook. Terwijl we met beide niet zachtzinnig omspringen.'

Gelooft u dat de islam uiteindelijk een godsdienst wordt als alle andere?

'Als we maar satire blijven bedrijven, zal het shockeffect afnemen. Moslims zullen zeggen: laat die ellendelingen van Charlie Hebdo het lekker uitzoeken. Je kunt ze beter negeren. Zoals ik die enkele gewelddadige fundamentalist negeer. Ik heb meer kans op een fietsongeluk dan dat ik de nieuwe Mohammed Merah (de scootermoordenaar die in Toulouse zeven mensen doodde, red.) tegen het lijf loop.'