Jos Collignon
Jos Collignon © Martijn Beekman

Jos Collignon: Ik denk dat de meeste tekenaars de profeet vermijden

Een dag na de aanslag op de redactie van het Franse weekblad Charlie Hebdo jaagt de politie nog op de twee hoofdverdachten en regent het reacties wat deze aanslag betekent. Volkskrant-tekenaar Jos Collignon bespreekt het nieuws van de dag in de Nieuwsbreak.

'Van welke reactie-cartoon was u het meest onder de indruk?
'Dat blijft de cartoon die Charlie Hebdo in 2011 publiceerde na een eerdere aanslag met een molotovcocktail, met de tekst 'L'amour plus fort que la haine' (Liefde sterker dan haat). Te zien is hoe een journalist en een moslim elkaar zoenen. Een krachtig beeld, heel subtiel, het maakt het belachelijk maar toont wél de werkelijkheid. Ik heb zelf ook ooit zo'n innige kus getekend, maar dan met Van Gaal en Cruijff; ons lokale geschilletje van toen.'

Bent u wel eens op de redactie van Charlie Hebdo geweest?
'Ik ben eens bij een redactievergadering geweest. Dat was in de jaren '80 toen wij zelf een satirisch tijdschrift wilden opzetten, De Opstoot genaamd.'

Hoe ging het eraan toe daar?
'De mannen daar waren allemaal oudere, gerenommeerde journalisten. Ik was erg onder de indruk. Dat blad lag in iedere sigaarzaak in Frankrijk. Wie waren wij nou helemaal? Die vergadering was bijzonder, met flessen wijn en Franse kaas op tafel.  Elke tekenaar had een stapeltje lege A4'tjes voor zich en viltstiften. François Cavanna, de toenmalige hoofdredacteur, kwam met een onderwerp en iedereen begon te tekenen. In het midden van de tafel groeide de stapel papier. Naderhand werden de ideeën doorgenomen. Het beste idee werd uitgewerkt en kwam op de voorpagina.'

Het Nederlandse De Opstoot, geïnspireerd op Charlie Hebdo, heeft het één jaar gered. Waarom lukte het niet?
'De bovenkop van ons blad was ook: 'Dat lukt nooit in Nederland', nou, dat bleek waar. Waarom het hier niet lukte en daar wel? De mannen van Charlie Hebdo zijn mannen uit de jaren '60, het blad werd opgericht toen de revolutie van '68 hoogtij vierde. Geen enkel taboe werd gerespecteerd en die sfeer hebben ze weten vast te houden. Ik denk dat veel Franse babyboomers - hoewel ze nu rijke zakenlieden zijn - met zoete gevoelens aan die tijd terugdenken. En dus kopen ze dat blad als ze het zien bij de kiosk.

'Ik denk overigens wel dat deze aanval de nekslag betekent voor de idealisten van '68. Men dacht: zolang je door blijft gaan met satire, dan went men er vanzelf wel aan. Zo ging het immers met de katholieken. Charlie Hebdo heeft veel meer spotprenten gemaakt over de paus dan over moslims.  Men dacht dat het net zo zou gaan met de moslims, daar heeft men zich op verkeken.'

Bent u zelf ooit bedreigd?
'Ja, in de tijd van de Deense cartoons en Ayaan Hirshi Ali. Zowel de krant als ik hebben toen aangifte gedaan, dat was een enge ervaring. Verder wil ik daar niet te veel aandacht op vestigen. Als satirische tekenaar loop je, blijkt maar weer, in de voorhoede van de kwetsbaarheid. Na een tekening over de profeet, kun je zomaar een kogel door je kop krijgen.'

Satirici van nu zijn een soort van martelaars?
'De mannen van Charlie Hebdo zijn dood, zij vangen de kogels op en op straat wordt er door iedereen geroepen: we zullen niet stoppen. Dat is op zijn minst opmerkelijk. Ik hoef niet zo nodig allemaal mensen met bordjes 'Ik ben Jos' te zien rondlopen.'

Worden cartoonisten door zo'n aanslag terughoudender?
'Religie is een thema in mijn werk, ik teken zowel over moslims als joden. Dan gaat het bijvoorbeeld over halal slachten en besnijdenis, of zoals ik het altijd noem; het verminken van kleine kinderen. Of ik snel Mohammed de profeet zal tekenen? Ik denk dat de meeste tekenaars, behalve dan die van Charlie Hebdo, dat min of meer vermijden. Dat is het mooie van satire. Als je het niet rechtdoor kunt bereiken, ga je links of rechts of onderdoor. Je blijkt het niet nodig te hebben.'

Le Figaro schreef dat Frankrijk in oorlog verkeert, La Liberation schreef dat Hebdo zal voortleven. Strijdvaardig doorgaan, door meer grappen te maken: voelt u dat ook zo?
'Strijdvaardig doorgaan; uiteindelijk is dat een holle frase. Het is makkelijk gezegd. In de werkelijkheid valt dat te bezien. Niemand die een satirisch blad runt zal nu natuurlijk zeggen: ik doe drie stappen terug. En oorlog voeren, wat betekent dat?  Wie voeren die oorlog en tegen wie? Het lijkt er toch op dat satirici die taak op zich moeten nemen.'

Iedereen bejubelt Charlie Hebdo, maar het blad had wel een kleine oplage, en politici konden de tekenaars vaak wel achter het behang plakken...
'Bernhard Holtrop, tekenaar Willem zei: ik wou dat al die mensen die zo positief zijn het blad eens hadden gekocht, dan verkeerde het nu niet op de rand van faillissement. Het weekblad plaatst geen advertenties en is dus afhankelijk van verkoop en abonnees. Feit is wel dat ze de gelegenheid in Frankrijk om iedereen te beledigen. In Turkije heb je bijvoorbeeld ook een tamelijk bloeiende scene van satirische bladen. Maar die worden stuk voor stuk om zeep geholpen door Erdogan.'

In Nieuwsuur zei u: 'Hadden we die dictators maar laten zitten...'
'Het begon met de waanzin van Bushs inval in Irak, misschien om zijn vader te wreken. Daarna kwamen de volksopstanden die we de Arabische lente noemden. Naïef hoopten we op iets wat op democratie leek. Ik maakte een tekening nadat Egypte net bevrijd was van de tirannie van Mubarak, waarop te zien is hoe men als een stel heksen om een pot staat en een toverdrank aan het brouwen is. Niet om mezelf op de borst te kloppen, maar ik koester een argwaan ten opzichte  godsdienst. Nadat de samenbindende factoren in die landen wegvielen, is de moslim-geest uit de fles. Een toepasselijke zin, want dat is een Arabisch sprookje.'

Normaal vragen we in deze rubriek of er ook nog iets te lachen valt.
'Vandaag valt dat tegen. Niet alleen de aanslag, ook het weer is grijs en nat, buiten cirkelt een verloren meeuw. Ik kom ook niet aan werk toe, door al die telefoontjes... Nee, veel te lachen valt er niet, zeg ik grijnzend.'

Dit is aflevering 431 van de dagelijkse 4 Uur Nieuwsbreak. In deze rubriek nemen we iedere dag met een interessant, bekend persoon het nieuws van de dag door.