939574
Al-Hajj (m). © EPA

Gevangene 345 op Guantánamo Bay: 6 jaar lang gemarteld

De wereld staat vandaag stil bij het leed van de slachtoffers en nabestaanden van 9/11. Maar wie heeft oog voor het verdriet van Sami al-Hajj (42) en de vele anderen die onschuldig door de VS werden opgesloten op Guantánamo Bay?

Sami al-Hajj, een boomlange Soedanees, moest vrouwenslipjes dragen. De praktiserend moslim werd, bij wijze van geestelijke marteling, gedwongen naar pornofilms te kijken en naar Amerikanen die voor zijn ogen seks bedreven. Menstruatiebloed werd over zijn lichaam gesmeerd, een naakte vrouw ging op zijn schoot zitten en de Koran werd demonstratief in de toilet gegooid.

Om nog maar te zwijgen over de blaffende honden die hem terroriseerden en de militairen die zijn knieschijf verbrijzelden. Of over de 480 dagen dat hij een buis door zijn neus kreeg geduwd, soms tot in de longen, met vloeibaar eten - omdat Sami in hongerstaking was. Welkom op Guantánamo Bay, de gevangenis in de tropen die de VS nu al bijna tien jaar inzetten om 'de mannen van 9/11' te straffen.
De wereld staat zondag stil bij het leed van de slachtoffers en nabestaanden van 9/11. Maar wie heeft oog voor het leed van Al-Hajj en de vele anderen die onschuldig op het zuidelijke puntje van Cuba werden opgesloten?

'Gevangene 345', zoals Al-Hajj op Guantánamo Bay heette, was geen Al Qaida-terrorist. De cameraman van Al Jazeera zat ruim zes jaar vast op 'Gitmo', zo bleek onlangs uit WikiLeaks-documenten, vooral omdat de VS meer wilden weten over de Arabische nieuwszender.
Hoe kwam de omroep toch als enige aan de toespraken van Osama bin Laden?, vroegen zijn ondervragers. En wilde Al-Hajj, die ook werd verdacht van banden met Al Qaida, geen informant van de VS worden? Dan zou hij meteen vrij man zijn. En kon hij weer bij zijn zoontje Mohammad van 14 maanden in Qatar zijn.

Mohammad was 8 jaar toen Al-Hajj in 2008 werd vrijgelaten. Pas na vijf jaar op Guantánamo Bay kreeg hij een foto van zijn zoontje te zien. Nee, bezweert de journalist, hij haat de Amerikanen niet. In een zaaltje van het Humanity House in Den Haag, bij een masterclass van Oxfam Novib over de gevolgen van de 'War on Terror', kijkt hij naar het Hollandse herfstweer. Sinds drie jaar is Al-Hajj weer vrij man. Hij was de enige journalist die op Guantánamo Bay werd vastgehouden. Nu reist hij de wereld rond voor Al Jazeera om aandacht te vragen voor het belang van de naleving van de mensenrechten.

Al-Hajj (42): 'Het ergste van alles, erger nog dan de fysieke en geestelijke marteling, is het besef dat de VS niet dé grote voorvechter van de mensenrechten zijn. Dat is een grote teleurstelling voor velen in de wereld. Want als zelfs Amerika de mensenrechten niet meer beschermt en niet meer respecteert, wie doet dat dan wel? Wat fout is gegaan in de 'War on Terror', gaf andere landen een vrijbrief om hetzelfde te doen. Want: Amerika deed het toch ook?'

Uw zaak zou een perfect voorbeeld zijn van 'de verkeerde man, op de verkeerde plaats'. U werd eind 2001 in Pakistan gearresteerd en daarna uitgeleverd aan de VS, onder andere omdat men dacht dat u ooit bij een interview met Bin Laden was. Was dat ook zo?
'Ik was toen onderweg naar Afghanistan voor een reportage in Kandahar. Het Al Jazeera-interview was gedaan door een Marokkaanse cameraman die ook Sami heet. Vanaf het begin, op de Amerikaanse basis Bagram bij Kabul, zeiden ze dat ik niet de man was die ze zochten. Maar het was niet makkelijk voor ze om mij weer vrij te laten. Ik had gezien en ervaren wat er in Bagram met gevangenen gebeurde. Daarna vroegen ze of ik informant wilde worden. Ik zou worden beloond met de Amerikaanse nationaliteit. Als Al Jazeera bijvoorbeeld een interview met Moammar Kadhafi zou hebben, moest ik de locatie doorgeven. Want, aldus mijn ondervragers, Kadhafi behoorde tot Al Qaida.'

Ratten, zei u na uw vrijlating in 2008, werden in Guantánamo Bay, beter behandeld dan de gevangenen.
'We werden behandeld als slaven. De normaalste dingen, zoals slaap en eten, werden ons onthouden. Wat mij toen is overkomen, herbeleef ik nu nog steeds. Gelukkig werd ik alleen onderworpen aan seksuele intimidatie. Van anderen weet ik dat ze werden verkracht. Een Saoedische vriend werd zelfs onderworpen aan waterboarding (een 'verhoortechniek' waarbij de verdachte het gevoel krijgt te verdrinken, red.), evenals twee Afghanen die ik kende. De Afghanen zijn inmiddels vrijgelaten, de Saoediër zit nog altijd vast op Guantánamo Bay.

'Ik vond de geestelijke marteling het ergst. De vernedering blijft bij je. Je werd volledig naakt ondervraagd, zelfs ondergoed was niet toegestaan. Bij martelingen werd ik geblinddoekt. Op weg naar de douche moest ik naakt langs iedereen lopen. Ze verscheurden voor mijn neus de Koran, ze trapten erop, gooiden het in de wc. Er werd gespot met de Profeet, hij werd beledigd.'

Op de dag dat u vijf jaar gevangen zat, ging u in hongerstaking. U eiste berechting of anders vrijlating. U hield het ruim een jaar vol.
'Na negentig maaltijden te hebben gemist, begonnen de artsen en verplegers mij onder dwang te voeden. Ik werd vastgebonden aan een stoel, op vijftien plaatsen. We noemden het de martelstoel. Mijn voeten waren geketend. Het voedsel, gemengd met water, werd met dikke slangen via de neus naar binnen gebracht. Dat was ontzettend pijnlijk. Ik moest vaak overgeven.

'Omdat we door dit speciale voedsel problemen kregen met onze stoelgang, gaven ze ons zware laxeermiddelen. Daarna moest je snel naar het toilet. Als je niet snel genoeg was, mocht je jezelf niet schoonmaken. We moesten stoppen met onze hongerstaking, zo werd er gezegd. Tot mijn vrijlating, in 2008, werd ik zo behandeld. Toen ik in Soedan aankwam, herkende mijn broer mij niet meer. Ik leek op een oude man.'

Kunt u het de Amerikanen vergeven? U zou het president Bush vergeven, zei u in 2009, als hij zou erkennen dat de behandeling op Guantánamo Bay een grote fout was.
'Ik ben bereid te vergeven. Maar de mensen die mij en anderen dit hebben aangedaan, moeten worden berecht. En ik wil excuses en compensatie. Ik mag de VS niet in, omdat ze bang zijn dat ik de Amerikaanse regering aanklaag. Ik wacht op de dag dat het recht zijn beloop zal hebben. Guantánamo Bay is nog altijd open, ondanks de belofte van president Obama om het te sluiten. Nog altijd worden onschuldige mensen gearresteerd en vastgehouden.

'Wat er gebeurde op 9/11 was afschuwelijk. Maar bedenk ook dat als gevolg van 9/11 tienduizenden mensen zijn gedood in Irak en Afghanistan. Duizenden zijn gearresteerd of gefolterd. Veel landen zijn erdoor getroffen. Elk leven is toch waardevol?'