Zeven vragen over de Portugese bosbranden: speelt klimaatverandering een rol?
© EPA

Zeven vragen over de Portugese bosbranden: speelt klimaatverandering een rol?

Monocultuur en onvoldoende bosbeheer spelen een rol bij het ontstaan van omvangrijke en dodelijke bosbranden zoals deze dagen in Portugal woeden. Dat zegt fysisch geograaf Guido van der Werf, als hoogleraar verbonden aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij is een van de experts achter de zogeheten Global Fire Emissions Database, waarbij wetenschappers gegevens over branden wereldwijd verzamelen.

Wat maakt de branden in Portugal zo dodelijk?

'Als het heel warm is en er staat veel wind in een gebied met veel bos, dan kan het fout gaan. Door de harde wind verspreidt het vuur zich snel en is het moeilijk mensen te evacueren. In het gebied dat nu in brand staat, staan veel dennen en eucalyptussen - brandbare boomsoorten. Net als veel streken rond de Middellandse Zee heeft ook de getroffen regio in Portugal te maken met ontvolking. Grote gebieden zijn verlaten.

'Er is veel monocultuur en omdat er weinig aan bosbeheer wordt gedaan ontstaat een opbouw van biomassa. De bossen groeien dicht. Als het dan begint te branden is er weinig meer aan te doen. Een gezond bos heeft een grote variatie - als er dan brand uitbreekt stopt die op een gegeven moment omdat er te weinig biomassa is.'

Wat maakt de eucalyptus zo brandbaar?

'De eucalyptus, een snel groeiende boomsoort die oorspronkelijk niet in Portugal thuishoort, wordt gekweekt voor papierproductie. In de bladeren zit veel olie. Bij een brand laat de bast los en gaan brandende stukken van de bast door de hitte omhoog. Die stukken kunnen kilometers verderop neerkomen en daar nieuwe vuurhaarden doen ontstaan.'

Het is dus goed om af en toe een beheersbare brand te hebben.

'Door de onderlaag van een bos - de struiken en de grassen - op gecontroleerde manier in brand te steken ontneem je het bos de mogelijkheid een grote brand te vormen. Maar dan kun je ook overlast veroorzaken door rookwolken in steden. Dat is een keus: je laat een bos zijn gang gaan en dan heb je eens in de zoveel tijd dit soort rampzalige branden, of je bent er actief mee bezig en dan heb je eens in de zoveel tijd veel rook, maar is de kans kleiner op dit soort drama's.'

Speelt klimaatverandering ook een rol?

Klimaatverandering speelt op de achtergrond zeker mee

'Je kunt één gebeurtenis niet aan klimaatverandering koppelen, maar deze delen van Europa zijn de laatste vijftig jaar ongeveer 1 à 2 graden opgewarmd. Door klimaatverandering zijn er meer hittegolven en bij een hittegolf heb je meer kans op dit soort branden. Klimaatverandering speelt op de achtergrond zeker mee.'

Volgens de Portugese autoriteiten zouden de branden ontstaan zijn door onweer zonder regen. Hoe kan dat?

Er is wel regen maar omdat het zo warm is, verdampt de neerslag. De regen bereikt de grond niet. In Nederland zou zoiets ook kunnen gebeuren, maar het is niet waarschijnlijk. Het is bij ons nog steeds minder warm dan in Portugal. In Nederland gaat onweer meestal gepaard met neerslag.

De kans dat zich in Nederland een dergelijke brand voordoet is dus niet zo groot?

'Wij hebben een ander type bossen. In Nederland zijn de meeste bosbranden aangestoken. Ze zijn kleiner en beheersbaarder. Bossen in Nederland zijn gefragmenteerd. Er zijn meer wegen. Bossen zijn toegankelijker. Het is een andere omgeving.'

Een brand kan ook goed zijn voor een bos.

'Na een brand is de grond meestal vrij vruchtbaar. Door de as zitten dan veel voedingsstoffen in de bodem. Veel bossen hebben branden nodig om gezond te blijven qua structuur. Na een brand krijgen snelgroeiende plantensoorten een kans, later krijgen andere soorten een kans. Je krijgt een bos met meer diversiteit. Sommige boomsoorten hebben branden zelfs nodig om zich voort te planten - zaden komen alleen vrij als het heel warm is.'

Lees meer over de bosbranden in Portugal

Maartje Bakker, onze correspondent in Spanje en Portugal, is zondag aangekomen in het gebied waar de bosbranden woeden. 'De lucht is donkergrijs en as valt als regen uit lucht, het ziet er bizar uit'

Reportage: 'Het vuur was verschrikkelijker dan in de bizarste films die ik heb gezien', zegt Fernando Rodrigues. De bosbrand in het midden van Portugal is de ergste die de inwoners van het dorpje zich herinneren.

Kilometers zwarte bomen, verkeersborden bedekt met roet en vervormde auto's. Bekijk hier beelden van de branden in Portugal.