Waar blijven Erdogans vluchtelingen?

Analyse Vluchtelingendeal

Een enorme stroom vluchtelingen kan Europa tegemoet zien, dreigt de Turkse president, als Ankara zijn zin niet krijgt. Is dit machtsvertoon om meer van de EU gedaan te krijgen? Of is dit een reëel scenario?

Kan Europa een nieuwe stroom bootvluchtelingen verwachten nu de Turkse president Recep Tayyip Erdogan dreigt de grenzen weer open te gooien? Dit angstbeeld duikt op nu beide partijen de verhoudingen op scherp hebben gezet: Europa met zijn dreigement de onderhandelingen over Turkse toetreding tot de EU te bevriezen, Erdogan met zijn ergernis over de Europese kritiek op de zuiveringen en mensenrechtenschendingen in zijn land na de mislukte coup van afgelopen juli.

Vorige week vrijdag zei Erdogan 'de grens open te gooien' als Europa 'blijft doordrammen'. Hoewel het dreigement een verlammende werking heeft op Europese politici, is het de vraag hoe reëel dit scenario is. Bovendien is onduidelijk in hoeverre Turkije de vluchtelingen tegenhoudt; mogelijk zijn de vluchtelingen zelf niet meer zo happig om de oversteek te wagen. De grens in de Balkan is potdicht, in Griekenland zitten de laatste zestigduizend bootvluchtelingen al maanden muurvast in tentenkampen. Degenen die wel verder zijn gekomen, wachten in asielzoekerscentra nog altijd op een verblijfsstatus.

Tot ergernis van de Turken kwam van Europese beloften weinig terecht

Volgens Gerald Knaus van de Duitse denktank European Stability Initiative (ESI), die als architect van de vluchtelingendeal wordt gezien, zijn zowel Europa als Turkije doende hun spierballen te laten rollen. 'Erdogan heeft niet gezegd dat hij de vluchtelingendeal wil opzeggen, hij heeft geïnsinueerd dat hij de landsgrens met Bulgarije kan openen. Die grens is nooit onderdeel geweest van de EU-deal. Daarbij is het een loos dreigement; de Turkse handelsbelangen zijn te groot om de relatie met Sofia op het spel te zetten.'

In maart van dit jaar spraken de EU en Turkije af dat Turkije bootvluchtelingen zou tegenhouden en afgewezen asielzoekers zou terugnemen vanaf de Griekse eilanden, in ruil voor miljardensteun van Europa voor de opvang in eigen land. Turkije hield zich aan de deal: de boot-toestroom stopte en het land nam een paar honderd afgewezen asielzoekers terug van Griekenland.

Tot ergernis van de Turken kwam van de Europese beloften weinig terecht. Van de toegezegde miljardensteun is volgens Ankara pas 583 miljoen overgemaakt, terwijl de Turken naar eigen zeggen al 20 miljard hebben uitgegeven aan de opvang van bijna drie miljoen vluchtelingen in hun land.

Tijdbom

Met een geoliede Europese asieldienst kunnen afgewezen vluchtelingen met honderden per maand worden teruggestuurd

Gerald Knaus van European Stability Initiative

Het ging pas echt mis in Griekenland. Meer dan dertienduizend vluchtelingen zijn gestrand op de Egeïsche eilanden. Hun asielaanvragen duren maanden. Intussen loopt de spanning op de eilanden op. Vrijwel dagelijks breken onlusten uit onder de vluchtelingen die het wachten zat zijn. Vorige week nog stichtte de Griekse fascistische partij Gouden Dagenraad brand in een opvangkamp op Chios.

'De echte tijdbom tikt in Griekenland', zegt Knaus. 'Als het aantal bootvluchtelingen weer een beetje toeneemt, bezwijken de eilanden onder de druk en zal Athene besluiten de vluchtelingen naar het vasteland over te hevelen. Dan is de vluchtelingendeal echt mislukt.' Europa zou zich volgens Knaus niet moeten blindstaren op de dreigementen van Erdogan maar de Grieken de asielprocedure uit handen moeten nemen. 'Met een geoliede Europese asieldienst op de eilanden kunnen afgewezen vluchtelingen met honderden per maand worden teruggestuurd naar Turkije. Dan pas geef je een duidelijk signaal af en gaat de deal werken.'

Geen alternatief

Voor president Erdogan zijn 'alle moslims broeders'

Turkije heeft er volgens Turkijekenner en oud-europarlementariër Joost Lagendijk geen belang bij om de deal op te zeggen. De Turken hechten nog steeds aan het visumvrij reizen naar Europa dat hun in het vooruitzicht is gesteld. Bovendien bevindt de Turkse economie zich in een dip. 'Zelfs in eigen kring klinkt de roep om de noodtoestand te beëindigen en de banden met Europa aan te halen, zodat Europese investeerders en toeristen niet langer wegblijven', zegt Lagendijk. Hoewel Erdogan openlijk flirt met de Russische president Vladimir Poetin en verder naar het oosten met de 'Shanghai 5' (China, Rusland, Kazachstan, Tadzjikistan en Kirgizië), vormen die landen geen serieus alternatief.

In Turkije is de situatie voor de miljoenen Syrische vluchtelingen ondertussen iets verbeterd. Voor president Erdogan zijn 'alle moslims broeders', zo zegt hij herhaaldelijk in toespraken. De toegang tot gezondheidszorg en onderwijs is enigszins verbeterd en deze zomer stelde hij Syrische vluchtelingen zelfs het staatsburgerschap in het vooruitzicht. Volgens de Turkse journalist Memet Aksakal probeert Erdogan Turkije voor zijn Arabische buurlanden neer te zetten als het centrum van de - soennitisch - islamitische wereld. 'Hij ziet moslims liever helemaal niet naar Europa vertrekken.'

De Balkan oversteken is puur een kwestie van geld

Gerald Knaus van European Stability Initiative

Ook Lagendijk denkt dat vluchtelingen niet snel weer in groten getale op de boot zullen stappen. 'Veel Syriërs weten inmiddels dat ze de Egeïsche eilanden niet meer af komen. Die zitten dan liever in een kamer in Istanbul dan in de modder op Lesbos.' Hij wijst ook op de inspanningen van Turkije over de Syrische grens. Hoewel de grens feitelijk op slot zit, investeert Turkije wel in de opvang van vluchtelingen en speculeert het zelfs op de bouw van een stad als 'veilige haven' voor vluchtelingen in Syrië.

Toch sluit Amnesty International niet uit dat nog steeds veel vluchtelingen in Turkije op hete kolen zitten en zullen vluchten naar Europa. 'Veel mensen overleven in erbarmelijke omstandigheden. En helemaal voor niet-Syrische vluchtelingen, zoals Afghanen, is er in Turkije geen perspectief', aldus Andrew Gardner vanuit Istanbul. Zij zullen zich niet laten tegenhouden door gesloten grenzen, denkt ook de Duitse academicus Knaus. 'De Balkan oversteken is puur een kwestie van geld.'